Pages

UPSC भूगोल सिंॉप्सिस हिंदी – जलवायु परिवर्तन, SDGs एवं करंट अफेयर्स इंटीग्रेशन 2026

 

विशेष विषय – UPSC भूगोल सिंॉप्सिस

UPSC Geography Revision | Page 18

जलवायु परिवर्तन, SDGs एवं करंट अफेयर्स इंटीग्रेशन

जलवायु परिवर्तन, सतत विकास लक्ष्य (SDGs), पर्यावरणीय चुनौतियाँ और करंट अफेयर्स UPSC तथा अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं में अत्यंत महत्वपूर्ण विषय हैं। यह पेज समकालीन घटनाओं को भूगोल एवं पर्यावरण से जोड़कर समझने के लिए तैयार किया गया है।


जलवायु परिवर्तन (Climate Change)

पृथ्वी की जलवायु में दीर्घकालिक परिवर्तन को जलवायु परिवर्तन कहा जाता है।

मुख्य कारण

  • ग्रीनहाउस गैसों में वृद्धि
  • वनों की कटाई
  • औद्योगिकीकरण
  • जीवाश्म ईंधनों का अत्यधिक उपयोग

ग्रीनहाउस गैसें

  • कार्बन डाइऑक्साइड (CO₂)
  • मीथेन (CH₄)
  • नाइट्रस ऑक्साइड (N₂O)

वैश्विक तापन (Global Warming)

पृथ्वी के औसत तापमान में वृद्धि को वैश्विक तापन कहा जाता है।

प्रभाव

  • हिमनदों का पिघलना
  • समुद्र स्तर में वृद्धि
  • सूखा एवं बाढ़
  • जैव विविधता को खतरा

पेरिस समझौता (Paris Agreement)

जलवायु परिवर्तन से निपटने के लिए किया गया अंतरराष्ट्रीय समझौता।

मुख्य उद्देश्य

  • वैश्विक तापमान वृद्धि को सीमित करना
  • कार्बन उत्सर्जन कम करना
  • स्वच्छ ऊर्जा को बढ़ावा देना

सतत विकास लक्ष्य (SDGs)

संयुक्त राष्ट्र द्वारा 2030 तक प्राप्त किए जाने वाले 17 वैश्विक लक्ष्य SDGs कहलाते हैं।


महत्वपूर्ण SDGs

  • गरीबी समाप्त करना
  • गुणवत्तापूर्ण शिक्षा
  • स्वच्छ जल और स्वच्छता
  • जलवायु कार्रवाई
  • सतत शहर और समुदाय

SDG 13 – Climate Action

यह लक्ष्य जलवायु परिवर्तन के प्रभावों से निपटने पर केंद्रित है।


नवीकरणीय ऊर्जा (Renewable Energy)

ऐसी ऊर्जा जो प्राकृतिक रूप से पुनः प्राप्त हो सकती है।

प्रमुख स्रोत

  • सौर ऊर्जा
  • पवन ऊर्जा
  • जलविद्युत
  • बायो ऊर्जा

भारत और जलवायु पहल

  • राष्ट्रीय सौर मिशन
  • अंतरराष्ट्रीय सौर गठबंधन (ISA)
  • राष्ट्रीय स्वच्छ ऊर्जा कार्यक्रम

अंतरराष्ट्रीय सौर गठबंधन (ISA)

यह सौर ऊर्जा को बढ़ावा देने के लिए भारत और फ्रांस द्वारा शुरू की गई पहल है।


करंट अफेयर्स इंटीग्रेशन

UPSC में करंट अफेयर्स को भूगोल एवं पर्यावरण से जोड़कर प्रश्न पूछे जाते हैं।

महत्वपूर्ण समकालीन विषय

  • हीट वेव
  • एल नीनो और ला नीना
  • वनाग्नि
  • समुद्र स्तर वृद्धि
  • कार्बन न्यूट्रैलिटी

एल नीनो (El Niño)

प्रशांत महासागर के तापमान में वृद्धि से जुड़ी जलवायु घटना। यह भारत के मानसून को प्रभावित कर सकती है।


ला नीना (La Niña)

प्रशांत महासागर के तापमान में कमी से जुड़ी जलवायु घटना। यह सामान्य से अधिक वर्षा ला सकती है।


कार्बन न्यूट्रैलिटी

कार्बन उत्सर्जन और कार्बन अवशोषण के बीच संतुलन स्थापित करना।


भारत का नेट ज़ीरो लक्ष्य

भारत ने वर्ष 2070 तक नेट ज़ीरो उत्सर्जन प्राप्त करने का लक्ष्य निर्धारित किया है।


महत्वपूर्ण UPSC तथ्य

  • SDGs संयुक्त राष्ट्र द्वारा निर्धारित लक्ष्य हैं
  • पेरिस समझौता जलवायु परिवर्तन से संबंधित है
  • ISA सौर ऊर्जा को बढ़ावा देता है
  • एल नीनो भारतीय मानसून को प्रभावित करता है
  • भारत का नेट ज़ीरो लक्ष्य 2070 है

त्वरित पुनरावृत्ति बॉक्स

  • Climate Change → जलवायु परिवर्तन
  • Global Warming → वैश्विक तापन
  • Paris Agreement → पेरिस समझौता
  • SDGs → सतत विकास लक्ष्य
  • ISA → अंतरराष्ट्रीय सौर गठबंधन
  • Net Zero → नेट ज़ीरो उत्सर्जन

Mind Map – Climate & SDGs

  • जलवायु एवं SDGs
    • जलवायु परिवर्तन
    • वैश्विक तापन
    • SDGs
    • नवीकरणीय ऊर्जा
    • ISA
    • नेट ज़ीरो

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Climate Change & SDGs Revision 2026

No comments:

Post a Comment

Shaktimatha Learning – ಕನ್ನಡ ದೈನಂದಿನ ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆಗಳು 2026 | ಪುಟ 3 | ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಬಹುಭಾಷಾ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪರಿಸರ

  Shaktimatha Learning ಕನ್ನಡ ದೈನಂದಿನ ಪ್ರಚಲಿತ ಘಟನೆಗಳು 2026 ಪುಟ 3 ನವೋದ್ಯಮ, ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಯುವಶಕ್ತಿ, ಜಾಗತಿಕ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಭವ...