Pages

UPSC Geography Synopsis Hindi Mega Learning Library 2026 – Complete Revision Hub

 


Engineering Concept

 UPSC Geography Synopsis Hindi – Mega Learning Library 2026

Complete Geography Revision • MCQs • Mind Maps • Current Affairs • Exam Strategy


 Geography Master Library Pages

  1. Earthquakes, Volcanoes, Rocks, Soils & Monsoon
  2. Rivers, Forests, Minerals & Urbanisation
  3. Indian Climate, Agriculture, Water Resources & Disaster Management
  4. Industries, Energy Resources, Trade & Environment
  5. Natural Resources, Pollution & Biodiversity
  6. Climate Zones, Grasslands, Deserts & Climate Change
  7. Indian Agriculture, Irrigation & Green Revolution
  8. Population, Migration, Urbanisation & Human Development
  9. Transport, Communication & Tourism
  10. Natural Disasters & Disaster Management
  11. Continents, Countries, Oceans & World Geography
  12. Indian Location, Rivers, Mountains & Coastal Areas
  13. Environment, Ecosystem & Biodiversity
  14. Complete Final Revision Notes & Mind Maps
  15. Mega MCQs & Practice Questions
  16. Map Based Revision – Rivers, Mountains & Biosphere Reserves
  17. Climate Change, SDGs & Current Affairs Integration
  18. Economic Geography, Industries & Trade
  19. Grand Final Revision, Mind Maps & Quick Notes
  20. Indian States, Capitals & Geographical Features
  21. World Rivers, Mountains, Deserts & Oceans
  22. Indian Agriculture & Irrigation Special Revision
  23. Population, Migration & Urbanisation
  24. Natural Resources, Pollution & Sustainable Development
  25. Climate Zones & Climate Change Advanced Notes
  26. Major Industries, Energy Resources & Trade
  27. Transport, Communication & Tourism Advanced Revision
  28. Natural Disasters & Disaster Management Advanced Notes
  29. Environment, Ecology & Biodiversity
  30. Map Based Quick Revision – India & World
  31. Soils, Natural Vegetation & Forest Resources
  32. Climate, Monsoon & Weather System
  33. World Geography – Continents, Oceans & Countries
  34. Grand Final Revision Notes & One-Liners
  35. Mega MCQs & Practice Revision
  36. Current Affairs – Environment & Climate
  37. Mind Maps & Super Quick Revision
  38. Grand Final Revision & Exam Strategy
  39. Grand Final Revision Strategy Special Page
  40. Additional Geography Special Notes

 Library Features

  • Complete UPSC Geography Hindi Coverage
  • Mind Maps & One-Liner Revision
  • MCQs & Practice Sets
  • Map Based Revision
  • Environment & Climate Current Affairs
  • Prelims + Mains Integrated Notes
  • Quick Revision Strategy

 Shaktimatha Learning – UPSC Hindi Mega Geography Library 2026 


Explore the Complete MCQ Library:
 General Studies MCQs Complete Library
Explore More Learning Resources:
Shaktimatha Learning Hub


ЁЯУЪ Shaktimatha Learning
Health • Mind • Skills • Career • Life Education
Engineering Concept

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 28

рднाрд░рдд рдХी рдирджिрдпाँ, рдЭीрд▓ें рдПрд╡ं рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди

рднाрд░рдд рдХी рдирджिрдпाँ, рдЭीрд▓ें, рднूрдЬрд▓ рдФрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХृрд╖ि, рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдЬрд▓рд╡िрдж्рдпुрдд рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै।


рдирджिрдпाँ (Rivers)

рдкृрде्рд╡ी рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдмрд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЬрд▓рдзाрд░ाрдУं рдХो рдирджिрдпाँ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рдк्рд░рдгाрд▓िрдпाँ

  • рд╣िрдоाрд▓рдпी рдирджी рдк्рд░рдгाрд▓ी
  • рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рдирджी рдк्рд░рдгाрд▓ी

рд╣िрдоाрд▓рдпी рдирджिрдпाँ

рдпे рдирджिрдпाँ рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ैं рдФрд░ рдкूрд░े рд╡рд░्рд╖ рдЬрд▓ рд╕े рднрд░ी рд░рд╣рддी рд╣ैं।

рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣िрдоाрд▓рдпी рдирджिрдпाँ

  • рдЧंрдЧा
  • рдпрдоुрдиा
  • рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░
  • рд╕िंрдзु

рдЧंрдЧा рдирджी

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирджी рд╣ै। рдпрд╣ рдЧंрдЧोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै।


рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдирджी

рдпрд╣ рддिрдм्рдмрдд рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЕрд╕рдо рдФрд░ рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдмрд╣рддी рд╣ै।


рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рдирджिрдпाँ

рдпे рдирджिрдпाँ рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рдкрдаाрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рдирджिрдпाँ

  • рдЧोрджाрд╡рд░ी
  • рдХृрд╖्рдгा
  • рдХाрд╡ेрд░ी
  • рдирд░्рдорджा
  • рддाрдк्рддी

рдирд░्рдорджा рдПрд╡ं рддाрдк्рддी

рдпे рдирджिрдпाँ рдкрд╢्рдЪिрдо рджिрд╢ा рдоें рдмрд╣рддी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдоें рдЧिрд░рддी рд╣ैं।


рдЭीрд▓ें (Lakes)

рд╕्рдеिрд░ рдЬрд▓ рд╕े рднрд░े рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдпा рдХृрдд्рд░िрдо рдЬрд▓ाрд╢рдпों рдХो рдЭीрд▓ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЭीрд▓ों рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рдоीрдаे рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ें
  • рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ें
  • рдХृрдд्рд░िрдо рдЭीрд▓ें

рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЭीрд▓ें

  • рд╡ुрд▓рд░ рдЭीрд▓ – рдЬрдо्рдоू рдХрд╢्рдоीрд░
  • рдЪिрд▓्рдХा рдЭीрд▓ – рдУрдбिрд╢ा
  • рд╕ांрднрд░ рдЭीрд▓ – рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди
  • рд▓ोрдХрдЯрдХ рдЭीрд▓ – рдордгिрдкुрд░

рдЪिрд▓्рдХा рдЭीрд▓

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ рд╣ै।


рд▓ोрдХрдЯрдХ рдЭीрд▓

рдпрд╣ рддैрд░рддे рдж्рд╡ीрдкों (рдлुрдорджी) рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।


рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди (Water Resources)

рдЬрд▓ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди, рдХृрд╖ि, рдЙрдж्рдпोрдЧ рдФрд░ рдКрд░्рдЬा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ै।


рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдкाрдп

  • рд╡рд░्рд╖ा рдЬрд▓ рд╕ंрдЪрдпрди
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ
  • рднूрдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдЬрд▓ рдкुрдирд░्рдЪрдХ्рд░рдг

рднूрдЬрд▓ (Groundwater)

рднूрдоि рдХे рдиीрдЪे рд╕ंрдЪिрдд рдЬрд▓ рдХो рднूрдЬрд▓ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдоें рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ

  • рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ
  • рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЬрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ

рдирджी рдЬोрдб़ो рдкрд░िрдпोрдЬрдиा

рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдкрд░िрдпोрдЬрдиा।


рдЬрд▓рд╡िрдж्рдпुрдд рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ

рдмрд╣рддे рдЬрд▓ рд╕े рдмिрдЬрд▓ी рдЙрдд्рдкाрджрди рдХो рдЬрд▓рд╡िрдж्рдпुрдд рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ

  • рднाрдЦрдб़ा рдиांрдЧрд▓ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा
  • рдЯिрд╣рд░ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा
  • рд╣ीрд░ाрдХुंрдб рдкрд░िрдпोрдЬрдиा

рдирджी рдк्рд░рджूрд╖рдг

рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ, рд╕ीрд╡ेрдЬ рдФрд░ рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХрдЪрд░े рд╕े рдирджी рдк्рд░рджूрд╖рдг рдмрдв़рддा рд╣ै।


рдирдоाрдоि рдЧंрдЧे рдкрд░िрдпोрдЬрдиा

рдЧंрдЧा рдирджी рдХी рд╕рдлाрдИ рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпोрдЬрдиा।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдЧंрдЧा рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  • рдирд░्рдорджा рдФрд░ рддाрдк्рддी рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдмрд╣рддी рд╣ैं
  • рдЪिрд▓्рдХा рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ рд╣ै
  • рд▓ोрдХрдЯрдХ рдЭीрд▓ рддैрд░рддे рдж्рд╡ीрдкों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  • рдирдоाрдоि рдЧंрдЧे рдЧंрдЧा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдпोрдЬрдиा рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Ganga → рдЧंрдЧोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░
  • Brahmaputra → рддिрдм्рдмрдд рд╕े рдЙрдж्рдЧрдо
  • Chilka Lake → рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓
  • Groundwater → рднूрдЬрд▓
  • Hydroelectricity → рдЬрд▓рд╡िрдж्рдпुрдд
  • Namami Gange → рдЧंрдЧा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

Mind Map – рдирджिрдпाँ рдПрд╡ं рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди

  • рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди
    • рдирджिрдпाँ
    • рдЭीрд▓ें
    • рднूрдЬрд▓
    • рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
    • рдЬрд▓рд╡िрдж्рдпुрдд
    • рдирджी рдк्рд░рджूрд╖рдг

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Rivers & Water Resources Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдЧ्рд░ैंрдб рдлाрдЗрдирд▓ рд░िрд╡ीрдЬрди рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддि 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 40

UPSC рднूрдЧोрд▓ рдЕंрддिрдо рдорд╣ा рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддि

рдпрд╣ рдЕंрддिрдо рдкेрдЬ UPSC, APPSC, TSPSC, SSC, Railways рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рднूрдЧोрд▓ рд╡िрд╖рдп рдХी рдЕंрддिрдо рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि, рд░рдгрдиीрддि, рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп, рдоाрдЗंрдб рдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рддैрдпाрд░ी рд╕ुрдЭाрд╡ों рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


Final Geography Revision Formula

  • Concept + Map Practice + MCQs + Current Affairs = Success
  • Short Notes + Mind Maps = Fast Revision
  • Daily Practice + Consistency = High Score

Top 20 Must-Remember Geography Facts

  1. рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕ाрддрд╡ाँ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджेрд╢ рд╣ै
  2. рдЧंрдЧा рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирджी рд╣ै
  3. рд╣िрдоाрд▓рдп рдирд╡ीрди рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै
  4. рдеाрд░ рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  5. рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  6. рдПрд╢िрдпा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै
  7. рд╕рд╣ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  8. рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╣ै
  9. рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рд╣ै
  10. рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХрдкाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै
  11. рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣ै
  12. рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  13. рд╕ुंрджрд░рд╡рди рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  14. рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рдЧैंрдбे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  15. рдЧिрд░ рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  16. рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ рднूрдХंрдк рдоाрдкрддा рд╣ै
  17. NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  18. рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдИрдЯी рдХेंрдж्рд░ рд╣ै
  19. рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै
  20. рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै

One-Minute Revision Keywords

  • рдоाрдирд╕ूрди
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рдирджिрдпाँ
  • рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
  • рдХृрд╖ि
  • рдоिрдЯ्рдЯी
  • рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рднूрдХंрдк
  • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд
  • рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди
  • SDGs

UPSC Prelims Strategy

  • рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджें
  • MCQs рдХा рджैрдиिрдХ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें
  • рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░ рдиोрдЯ्рд╕ рджोрд╣рд░ाрдПँ
  • рдХрд░ेंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ рдХो рднूрдЧोрд▓ рд╕े рдЬोрдб़ें
  • рдкुрд░ाрдиे рдк्рд░рд╢्рдирдкрдд्рд░ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ें

UPSC Mains Strategy

  • рдЙрдд्рддрд░ рд▓ेрдЦрди рдХा рдиिрдпрдоिрдд рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें
  • рдбाрдпрдЧ्рд░ाрдо рдФрд░ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें
  • рддрде्рдпों рдФрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ें
  • рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдЬोрдб़ें
  • рдкрд░िрдЪрдп рдПрд╡ं рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░рднाрд╡ी рд░рдЦें

Map Practice Checklist

  • рднाрд░рдд рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпाँ
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпाँ рдПрд╡ं рдкрд░्рд╡рдд
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
  • рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдПрд╡ं рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

Environment & Ecology Quick Notes

  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ рд╣ै
  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░ рдмाрдШ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  • рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  • SDGs рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ैं
  • рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ौрд░ рдЧрдардмंрдзрди рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै

Current Affairs Integration Tips

  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдв़ें
  • ISRO рдоिрд╢рдиों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें
  • рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ें
  • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рдордЭौрддों рдХो рдпाрдж рд░рдЦें
  • рднूрдЧोрд▓ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдкрдв़ें

Last Week Preparation Plan

рджिрди рд╡िрд╖рдп
Day 1 рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓
Day 2 рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓
Day 3 рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдПрд╡ं рдоाрдирд╕ूрди
Day 4 рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
Day 5 рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рдЙрдж्рдпोрдЧ
Day 6 MCQs рдПрд╡ं рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЕрдн्рдпाрд╕
Day 7 рдлाрдЗрдирд▓ рд░िрд╡ीрдЬрди

Motivation for Aspirants

“рд╣рд░ рджिрди рдХी рдЫोрдЯी рдк्рд░рдЧрддि, рдПрдХ рджिрди рдмрдб़ी рд╕рдлрд▓рддा рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддी рд╣ै।”

“рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╕्рдЯрдбी, рдиिрдпрдоिрдд рдЕрдн्рдпाрд╕ рдФрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ UPSC рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдЕрд╕рд▓ी рдХुंрдЬी рд╣ै।”


Grand Final Revision Mind Map

  • UPSC Geography Success
    • Concept Clarity
    • Map Practice
    • MCQs
    • Current Affairs
    • Revision
    • Answer Writing

Final Exam Day Tips

  • рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╢ांрдд рд░рд╣ें
  • рд╕рдордп рдк्рд░рдмंрдзрди рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें
  • рд╕рд░рд▓ рдк्рд░рд╢्рди рдкрд╣рд▓े рд╣рд▓ рдХрд░ें
  • рдЧрд▓рдд рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдмрдЪें
  • рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдмрдиाрдП рд░рдЦें

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Grand Final Revision & Exam Strategy 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдоाрдЗंрдб рдоैрдк्рд╕ рдПрд╡ं рд╕ुрдкрд░ рдХ्рд╡िрдХ рд░िрд╡ीрдЬрди рдиोрдЯ्рд╕ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 39

рднूрдЧोрд▓ рдоाрдЗंрдб рдоैрдк्рд╕ рдПрд╡ं рд╕ुрдкрд░ рдХ्рд╡िрдХ рд░िрд╡ीрдЬрди рдиोрдЯ्рд╕

рдпрд╣ рдкेрдЬ UPSC, APPSC, TSPSC, SSC, Railways рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рднूрдЧोрд▓ рд╡िрд╖рдп рдХे рдоाрдЗंрдб рдоैрдк्рд╕, рдХीрд╡рд░्рдб्рд╕, рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░ рдПрд╡ं рд╕ुрдкрд░ рдХ्рд╡िрдХ рд░िрд╡ीрдЬрди рдиोрдЯ्рд╕ рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


Mind Map – рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓

  • рднाрд░рдд
    • рд╣िрдоाрд▓рдп
    • рдЧंрдЧा рдирджी
    • рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓
    • рджрдХ्рдХрди рдкрдаाрд░
    • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ
    • рдоाрдирд╕ूрдиी рдЬрд▓рд╡ाрдпु

Mind Map – рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓

  • рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдПрд╢िрдпा
    • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
    • рд╕рд╣ाрд░ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓
    • рдЕрдоेрдЬрди рдирджी
    • рдЖрд▓्рдк्рд╕ рдкрд░्рд╡рдд
    • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░

Mind Map – рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдПрд╡ं рдоाрдирд╕ूрди

  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु
    • рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди
    • рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдХ्рд╖ोрдн
    • рдПрд▓ рдиीрдиो
    • рд▓ा рдиीрдиा
    • рд╡рд░्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी

Mind Map – рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा

  • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
    • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
    • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
    • рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди
    • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░
    • NGT

Mind Map – рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рдоिрдЯ्рдЯी

  • рдХृрд╖ि
    • рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी
    • рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी
    • рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि
    • рд╕िंрдЪाрдИ
    • рдлрд╕рд▓ рдЪрдХ्рд░

Mind Map – рдЙрдж्рдпोрдЧ рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░

  • рдЖрд░्рдеिрдХ рднूрдЧोрд▓
    • рд▓ौрд╣ рдПрд╡ं рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ
    • рдЖрдИрдЯी рдЙрдж्рдпोрдЧ
    • рдмंрджрд░рдЧाрд╣
    • рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा
    • рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ

Mind Map – рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди

  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ
    • рднूрдХंрдк
    • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд
    • рдмाрдв़
    • рд╕ुрдиाрдоी
    • NDMA

Top 50 Quick Revision One-Liners

  1. рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕ाрддрд╡ाँ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджेрд╢ рд╣ै
  2. рдЧंрдЧा рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  3. рдирд░्рдорджा рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдмрд╣рддी рд╣ै
  4. рдеाрд░ рднाрд░рдд рдХा рдмрдб़ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  5. рд╣िрдоाрд▓рдп рдирд╡ीрди рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै
  6. рдХंрдЪрдирдЬंрдЧा рднाрд░рдд рдХी рдКँрдЪी рдЪोрдЯी рд╣ै
  7. рдЪिрд▓्рдХा рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ рд╣ै
  8. рд▓ोрдХрдЯрдХ рддैрд░рддे рдж्рд╡ीрдкों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  9. рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣ै
  10. рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  11. рдоौрд╕िрдирд░ाрдо рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  12. рдПрд▓ рдиीрдиो рдоाрдирд╕ूрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै
  13. рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рд╣ै
  14. рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХрдкाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै
  15. рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  16. рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  17. рд╕ुंрджрд░рд╡рди рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  18. рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рдЧैंрдбे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  19. рдЧिрд░ рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  20. рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░ рдмाрдШ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  21. рдПрд╢िрдпा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै
  22. рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  23. рд╕рд╣ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  24. рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╣ै
  25. рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै
  26. рдкрдиाрдоा рдирд╣рд░ рджो рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ों рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै
  27. рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ рднूрдХंрдк рдоाрдкрддा рд╣ै
  28. рд╕ुрдиाрдоी рд╕рдоुрдж्рд░ी рднूрдХंрдк рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै
  29. NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  30. рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдИрдЯी рдХेंрдж्рд░ рд╣ै
  31. рдоुंрдмрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рд╣ै
  32. рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рд╣ै
  33. рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  34. SDGs рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ैं
  35. рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  36. рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै
  37. рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ рд╣ै
  38. рдЧंрдЧा рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाрдб़ी рдоें рдЧिрд░рддी рд╣ै
  39. рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рддिрдм्рдмрдд рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै
  40. рдЕрд░ाрд╡рд▓ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै
  41. рджрдХ्рдХрди рдкрдаाрд░ рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рднाрд░рдд рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  42. рднाрд░рдд рдХा рджрдХ्рд╖िрдгрддрдо рдмिंрджु рдЗंрджिрд░ा рдкॉрдЗंрдЯ рд╣ै
  43. рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  44. рдиीрд▓ рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  45. рдбेрди्рдпूрдм рдпूрд░ोрдк рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  46. рдЧोрдмी рдПрд╢िрдпा рдоें рд╕्рдеिрдд рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  47. рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा рд╕рдмрд╕े рдаंрдбा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै
  48. рднाрд░рддीрдп рдоौрд╕рдо рд╡िрднाрдЧ рдоौрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рдЬाрд░ी рдХрд░рддा рд╣ै
  49. рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै
  50. рдИрдХो-рдЯूрд░िрдЬ्рдо рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░्рдпрдЯрди рд╣ै

Rapid Keywords Revision

  • рдоाрдирд╕ूрди
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рдирджिрдпाँ
  • рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
  • рднूрдХंрдк
  • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд
  • рдоिрдЯ्рдЯी
  • рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди
  • рдХृрд╖ि
  • рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • SDGs

Final Exam Strategy

  • рдк्рд░рддिрджिрди 30 рдоिрдирдЯ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें
  • рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░ рдиोрдЯ्рд╕ рджोрд╣рд░ाрдПँ
  • MCQs рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╣рд▓ рдХрд░ें
  • рдХрд░ेंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ рдХो рднूрдЧोрд▓ рд╕े рдЬोрдб़ें
  • рдЕंрддिрдо рджिрдиों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдоाрдЗंрдб рдоैрдк्рд╕ рдкрдв़ें

Motivation for Aspirants

“рдиिрдпрдоिрдд рдЕрдн्рдпाрд╕, рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд░िрд╡ीрдЬрди рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдоेрд╣рдирдд рд╣ी рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдХुंрдЬी рд╣ै।”


Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Mind Maps & Super Quick Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдХрд░ेंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ рдПрд╡ं рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдШрдЯрдиाрдПँ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 38

рднूрдЧोрд▓ рдХрд░ेंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ рдПрд╡ं рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдШрдЯрдиाрдПँ – рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि

рднूрдЧोрд▓ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрд░ेंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ UPSC, APPSC, TSPSC, SSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдкेрдЬ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдКрд░्рдЬा, рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдПрд╡ं рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдЬुрдб़े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд╡िрд╖рдпों рдХी рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдПрд╡ं рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди

рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ों рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдХाрд░рдг рдкृрде्рд╡ी рдХे рдФрд╕рдд рддाрдкрдоाрди рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ें

  • рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб
  • рдоीрдеेрди
  • рдиाрдЗрдЯ्рд░рд╕ рдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб
  • рдЬрд▓рд╡ाрд╖्рдк

рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдк्рд░рднाрд╡

  • рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдкिрдШрд▓рдиा
  • рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕्рддрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि
  • рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕ूрдЦा
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдкрд░ рдЦрддрд░ा

рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा

рдпрд╣ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╣ेрддु рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рдордЭौрддा рд╣ै।


COP рд╕рдо्рдоेрд▓рди

рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХो COP рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा

рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдиुрдХूрд▓ рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрддों рдХो рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рдкрд╣рд▓

  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ौрд░ рдоिрд╢рди
  • рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдоिрд╢рди
  • рдкрд╡рди рдКрд░्рдЬा рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ

рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди

рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдКрд░्рдЬा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдиुрдХूрд▓ рдИंрдзрди।


рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдПрд╡ं рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдФрд░ рдмрдв़рддी рдЬрд▓ рдоांрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдЧंрднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдмрдирддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।


рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдкाрдп

  • рд╡рд░्рд╖ा рдЬрд▓ рд╕ंрдЪрдпрди
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ
  • рдЬрд▓ рдкुрдирд░्рдЪрдХ्рд░рдг
  • рдирджी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рдирдоाрдоि рдЧंрдЧे рдкрд░िрдпोрдЬрдиा

рдЧंрдЧा рдирджी рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рдпोрдЬрдиा।


рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдПрд╡ं рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी

рднाрд░рдд рдоें рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд, рднूрдХंрдк, рдмाрдв़ рдПрд╡ं рд╕ुрдиाрдоी рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै।


рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг (NDMA)

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै।


рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ों, рд╡рдиों рдФрд░ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।


рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ

  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░
  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдПрд▓ीрдлेंрдЯ
  • рдирдоाрдоि рдЧंрдЧे

рдИ-рд╡ेрд╕्рдЯ (E-Waste)

рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдЙрдкрдХрд░рдгों рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрдЪрд░े рдХो рдИ-рд╡ेрд╕्рдЯ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдк्рд░рджूрд╖рдг

рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХрдЪрд░े рдХे рдХाрд░рдг рднूрдоि, рдЬрд▓ рдПрд╡ं рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬीрд╡рди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै।


рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп (SDGs)

рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд 17 рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХो SDGs рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг SDGs

  • рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рдоूрд▓рди
  • рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдЬрд▓ рдПрд╡ं рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ
  • рд╕्рдеाрдпी рд╢рд╣рд░ рдПрд╡ं рд╕рдоुрджाрдп

рднाрд░рдд рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд╣рд▓

  • рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рднाрд░рдд рдоिрд╢рди
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╡ाрдпु рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо
  • рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ौрд░ рдЧрдардмंрдзрди

рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ौрд░ рдЧрдардмंрдзрди

рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рд╣ेрддु рднाрд░рдд рдФрд░ рдл्рд░ांрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рдкрд╣рд▓।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  • рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  • NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  • SDGs рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ैं
  • рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ौрд░ рдЧрдардмंрдзрди рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдкрд╣рд▓ рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Climate Change → рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • Global Warming → рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди
  • Renewable Energy → рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा
  • Green Hydrogen → рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди
  • SDGs → рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп
  • International Solar Alliance → рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ौрд░ рдЧрдардмंрдзрди

Mind Map – Geography Current Affairs

  • рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рднूрдЧोрд▓
    • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
    • рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा
    • рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
    • рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди
    • SDGs
    • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Current Affairs & Quick Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдоेрдЧा MCQs рдПрд╡ं рдд्рд╡рд░िрдд рдЕрдн्рдпाрд╕ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 37

UPSC рднूрдЧोрд▓ рдоेрдЧा MCQs рдПрд╡ं рдд्рд╡рд░िрдд рдЕрдн्рдпाрд╕

рдпрд╣ рдкेрдЬ UPSC, APPSC, TSPSC, SSC, Railways рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рднूрдЧोрд▓ рд╡िрд╖рдп рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп рдк्рд░рд╢्рдиों (MCQs) рдФрд░ рдд्рд╡рд░िрдд рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


MCQ Practice Set – 1

1. рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмी рдирджी рдХौрди рд╕ी рд╣ै?

  • A) рдЧोрджाрд╡рд░ी
  • B) рдЧंрдЧा
  • C) рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░
  • D) рдирд░्рдорджा

рдЙрдд्рддрд░: B) рдЧंрдЧा


2. рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХिрд╕ рдлрд╕рд▓ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै?

  • A) рдЪाрдп
  • B) рдЧेрд╣ूँ
  • C) рдХрдкाрд╕
  • D) рдЪाрд╡рд▓

рдЙрдд्рддрд░: C) рдХрдкाрд╕


3. рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХौрди рд╕ा рд╣ै?

  • A) рдЕрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • B) рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • C) рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • D) рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рдЙрдд्рддрд░: D) рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░


4. рд╕рд╣ाрд░ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдХिрд╕ рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै?

  • A) рдПрд╢िрдпा
  • B) рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा
  • C) рдЕрдл्рд░ीрдХा
  • D) рдпूрд░ोрдк

рдЙрдд्рддрд░: C) рдЕрдл्рд░ीрдХा


5. рднाрд░рдд рдХी рдоाрдирд╕ूрдиी рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рдХौрди рд╕ा рд╣ै?

  • A) рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рдоाрдирд╕ूрди
  • B) рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдХ्рд╖ोрдн
  • C) рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди
  • D) рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд

рдЙрдд्рддрд░: C) рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди


MCQ Practice Set – 2

6. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди рд╕ी рдирджी рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдмрд╣рддी рд╣ै?

  • A) рдЧोрджाрд╡рд░ी
  • B) рдХृрд╖्рдгा
  • C) рдирд░्рдорджा
  • D) рдХाрд╡ेрд░ी

рдЙрдд्рддрд░: C) рдирд░्рдорджा


7. рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХौрди рд╕ा рд╣ै?

  • A) рдЪिрд▓्рдХा
  • B) рд╕ुंрджрд░рд╡рди
  • C) рдЧिрд░
  • D) рдХाрдЬीрд░ंрдЧा

рдЙрдд्рддрд░: B) рд╕ुंрджрд░рд╡рди


8. рдПрд▓ рдиीрдиो рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?

  • A) рднूрдХंрдк
  • B) рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • C) рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी
  • D) рд╣िрдордирдж

рдЙрдд्рддрд░: B) рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди


9. рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдИрдЯी рдХेंрдж्рд░ рдХौрди рд╕ा рд╣ै?

  • A) рдЬрдпрдкुрд░
  • B) рдоुंрдмрдИ
  • C) рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु
  • D) рднोрдкाрд▓

рдЙрдд्рддрд░: C) рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु


10. рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ рдХिрд╕े рдоाрдкрддा рд╣ै?

  • A) рддाрдкрдоाрди
  • B) рд╡рд░्рд╖ा
  • C) рд╡ाрдпु рджрдмाрд╡
  • D) рднूрдХंрдк

рдЙрдд्рддрд░: D) рднूрдХंрдк


MCQ Practice Set – 3

11. рднाрд░рдд рдХा рджрдХ्рд╖िрдгрддрдо рдмिंрджु рдХौрди рд╕ा рд╣ै?

  • A) рдХрди्рдпाрдХुрдоाрд░ी
  • B) рдЗंрджिрд░ा рдкॉрдЗंрдЯ
  • C) рд▓рдХ्рд╖рдж्рд╡ीрдк
  • D) рд░ाрдоेрд╢्рд╡рд░рдо

рдЙрдд्рддрд░: B) рдЗंрджिрд░ा рдкॉрдЗंрдЯ


12. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди рд╕ा рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ рд╣ै?

  • A) рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ
  • B) рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • C) рджрдХ्рдХрди рдкрдаाрд░
  • D) рдоाрд▓рд╡ा рдкрдаाрд░

рдЙрдд्рддрд░: A) рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ


13. рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рдХिрди рджो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै?

  • A) рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рдпूрд░ोрдк
  • B) рдЕрдл्рд░ीрдХा рдФрд░ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा
  • C) рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рдЕрдл्рд░ीрдХा
  • D) рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рдЕрдл्рд░ीрдХा

рдЙрдд्рддрд░: A) рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рдпूрд░ोрдк


14. рднाрд░рдд рдоें рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?

  • A) рдЧेрд╣ूँ рдЙрдд्рдкाрджрди
  • B) рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджрди
  • C) рддेрд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди
  • D) рдордд्рд╕्рдп рдЙрдд्рдкाрджрди

рдЙрдд्рддрд░: B) рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджрди


15. рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди рд╕ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдкрд╢्рдЪिрдоी рддрдЯ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै?

  • A) рдЪेрди्рдирдИ
  • B) рд╡िрд╢ाрдЦाрдкрдЯ्рдЯрдирдо
  • C) рдоुंрдмрдИ
  • D) рдкाрд░ाрджीрдк

рдЙрдд्рддрд░: C) рдоुंрдмрдИ


Rapid Revision One-Liners

  • рдЧंрдЧा рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  • рд╕рд╣ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  • рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣ै
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  • NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  • рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХрдкाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै
  • рдоौрд╕िрдирд░ाрдо рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  • рдПрд▓ рдиीрдиो рдоाрдирд╕ूрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै
  • рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдИрдЯी рдХेंрдж्рд░ рд╣ै

Exam Preparation Tips

  • рдк्рд░рддिрджिрди MCQs рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें
  • рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें
  • рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░ рдиोрдЯ्рд╕ рджोрд╣рд░ाрдПँ
  • рдХрд░ेंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ рдХो рднूрдЧोрд▓ рд╕े рдЬोрдб़ें
  • рдХрдордЬोрд░ рд╡िрд╖рдпों рдХी рдЕрд▓рдЧ рд╕ूрдЪी рдмрдиाрдПँ

Mind Map – Geography MCQs

  • рднूрдЧोрд▓ рдЕрдн्рдпाрд╕
    • рдирджिрдпाँ
    • рдЬрд▓рд╡ाрдпु
    • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
    • рдоाрдирдЪिрдд्рд░
    • рдЙрдж्рдпोрдЧ
    • рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Mega MCQs & Practice Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдЧ्рд░ैंрдб рдлाрдЗрдирд▓ рд░िрд╡ीрдЬрди рдиोрдЯ्рд╕ рдПрд╡ं рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 36

UPSC рднूрдЧोрд▓ рдЧ्рд░ैंрдб рдлाрдЗрдирд▓ рд░िрд╡ीрдЬрди – рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп рдПрд╡ं рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░

рдпрд╣ рдкेрдЬ UPSC, APPSC, TSPSC, SSC, Railways рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рднूрдЧोрд▓ рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдпों, рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░, рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмिंрджुрдУं рдПрд╡ं рдЕंрддिрдо рд░िрд╡ीрдЬрди рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рднाрд░рдд рднूрдЧोрд▓ – рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп

  • рднाрд░рдд рдХा рдХुрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 32.87 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рдЧ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рд╣ै
  • рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕ाрддрд╡ाँ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджेрд╢ рд╣ै
  • рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмी рдирджी рдЧंрдЧा рд╣ै
  • рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рддिрдм्рдмрдд рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै
  • рдирд░्рдорджा рдФрд░ рддाрдк्рддी рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдмрд╣рддी рд╣ैं
  • рдеाрд░ рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  • рд╣िрдоाрд▓рдп рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдирд╡ीрдирддрдо рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै
  • рдХंрдЪрдирдЬंрдЧा рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдЪोрдЯी рд╣ै
  • рдЪिрд▓्рдХा рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ рд╣ै
  • рд▓ोрдХрдЯрдХ рддैрд░рддे рдж्рд╡ीрдкों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै

рднाрд░рддीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु – рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░

  • рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣ै
  • рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  • рдоौрд╕िрдирд░ाрдо рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓ा рд╕्рдеाрди рд╣ै
  • рдПрд▓ рдиीрдиो рдоाрдирд╕ूрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै
  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдХ्рд╖ोрдн рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╡рд░्рд╖ा рдХрд░ाрддे рд╣ैं

рдоिрдЯ्рдЯी рдПрд╡ं рдХृрд╖ि – рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп

  • рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рд╣ै
  • рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХрдкाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै
  • рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдЧेрд╣ूँ рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  • рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा

  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ рд╣ै
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  • рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рдЧैंрдбे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  • рдЧिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░ рдмाрдШ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै

рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓ – рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп

  • рдПрд╢िрдпा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै
  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  • рд╕рд╣ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  • рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╣ै
  • рдиीрд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд▓ंрдмी рдирджिрдпों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рдПрд╡ं рдирд╣рд░ें

  • рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै
  • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рдПрд╢िрдпा рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै
  • рдкрдиाрдоा рдирд╣рд░ рдЕрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै
  • рдкाрдХ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рднाрд░рдд рдФрд░ рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХे рдмीрдЪ рд╕्рдеिрдд рд╣ै

рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди – рдд्рд╡рд░िрдд рддрде्рдп

  • рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ рднूрдХंрдк рдоाрдкрддा рд╣ै
  • рд╕ुрдиाрдоी рд╕рдоुрдж्рд░ी рднूрдХंрдк рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै
  • NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं

рдЙрдж्рдпोрдЧ рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░

  • рд▓ौрд╣ рдПрд╡ं рдЗрд╕्рдкाрдд рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╣ै
  • рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдИрдЯी рдХेंрдж्рд░ рд╣ै
  • рдоुंрдмрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рд╣ै
  • рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै

Top 25 Geography One-Liners

  1. рдЧंрдЧा рдЧंрдЧोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै
  2. рдХाрд╡ेрд░ी рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  3. рднाрд░рдд рдХा рджрдХ्рд╖िрдгрддрдо рдмिंрджु рдЗंрджिрд░ा рдкॉрдЗंрдЯ рд╣ै
  4. рдЕрд░ाрд╡рд▓ी рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै
  5. рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  6. рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  7. рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  8. рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा рд╕рдмрд╕े рдаंрдбा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै
  9. рдПрд▓ рдиीрдиो рдоाрдирд╕ूрди рдХो рдХрдордЬोрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै
  10. рд▓ा рдиीрдиा рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै
  11. рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХрдкाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै
  12. рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी рдЧंрдЧा рдоैрджाрдиों рдоें рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै
  13. рдеाрд░ рднाрд░рдд рдХा рдмрдб़ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  14. рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рдПрд╢िрдпा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  15. рдЪिрд▓्рдХा рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ рд╣ै
  16. рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рдЧैंрдбे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  17. рдЧिрд░ рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  18. NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  19. рдоौрд╕िрдирд░ाрдо рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  20. рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  21. рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै
  22. рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рддिрдм्рдмрдд рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै
  23. рдбेрди्рдпूрдм рдпूрд░ोрдк рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  24. рдЕрдоेрдЬрди рд╡рд░्рд╖ाрд╡рди рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ैं
  25. рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣ै

Final Revision Keywords

  • рдоाрдирд╕ूрди
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
  • рднूрдХंрдк
  • рдирджिрдпाँ
  • рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдоिрдЯ्рдЯी
  • рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди
  • рдХृрд╖ि
  • рдЙрдж्рдпोрдЧ

Exam Strategy Tips

  • рдк्рд░рддिрджिрди рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें
  • рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░ рдиोрдЯ्рд╕ рдХा рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдХрд░ें
  • MCQs рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╣рд▓ рдХрд░ें
  • рдХрд░ेंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ рдХो рднूрдЧोрд▓ рд╕े рдЬोрдб़ें
  • рдЕंрддिрдо рджिрдиों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдд्рд╡рд░िрдд рдиोрдЯ्рд╕ рдкрдв़ें

Mind Map – Grand Final Revision

  • UPSC Geography
    • рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓
    • рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓
    • рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
    • рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЕрдн्рдпाрд╕
    • рд╡рди рд▓ाрдЗрдирд░ рд░िрд╡ीрдЬрди

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Grand Final Revision Notes 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓: рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк, рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдПрд╡ं рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 35

рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓ – рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк, рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдПрд╡ं рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢

рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓ рдоें рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк, рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░, рджेрд╢, рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпाँ рдФрд░ рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рдкेрдЬ рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдкрдпोрдЧी рддрде्рдпों рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк (Continents)

  • рдПрд╢िрдпा
  • рдЕрдл्рд░ीрдХा
  • рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рдпूрд░ोрдк
  • рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा
  • рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा

рдПрд╢िрдпा

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдФрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ाрд▓ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп

  • рд╣िрдоाрд▓рдп рдкрд░्рд╡рдд
  • рдЧंрдЧा рдПрд╡ं рдпांрдЧ्рдд्рдЬ़ी рдирджिрдпाँ
  • рднाрд░рдд рдФрд░ рдЪीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢

рдЕрдл्рд░ीрдХा

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рджूрд╕рд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп

  • рд╕рд╣ाрд░ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдиीрд▓ рдирджी
  • рдХाрд▓ाрд╣ाрд░ी рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рдпूрд░ोрдк

рдпрд╣ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп

  • рдЖрд▓्рдк्рд╕ рдкрд░्рд╡рдд
  • рдбेрди्рдпूрдм рдирджी
  • рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕ंрдШ

рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा

рдпрд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп

  • рд░ॉрдХी рдкрд░्рд╡рдд
  • рдоिрд╕िрд╕िрдкी рдирджी
  • рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा

рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा

рдпрд╣ рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рдФрд░ рдЕрдоेрдЬрди рд╡рд░्рд╖ाрд╡рдиों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।


рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा

рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп

  • рдЧ्рд░ेрдЯ рдмैрд░िрдпрд░ рд░ीрдл
  • рдбाрдЙрди्рд╕ рдШाрд╕рднूрдоि

рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा

рдпрд╣ рдмрд░्рдл рд╕े рдврдХा рд╕рдмрд╕े рдаंрдбा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЕрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рджрдХ्рд╖िрдгी рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै।


рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рднाрд░рдд рдХे рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рд╕्рдеिрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХो рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпाँ

рджेрд╢ рд░ाрдЬрдзाрдиी
рднाрд░рдд рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рдЪीрди рдмीрдЬिंрдЧ
рдЬाрдкाрди рдЯोрдХ्рдпो
рд░ूрд╕ рдоॉрд╕्рдХो
рдл्рд░ांрд╕ рдкेрд░िрд╕
рдм्рд░ाрдЬ़ीрд▓ рдм्рд░ाрд╕ीрд▓िрдпा
рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдХैрдирдмрд░ा
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рд╡ॉрд╢िंрдЧрдЯрди рдбी.рд╕ी.

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

  • рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдмेрд░िंрдЧ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдЬिрдм्рд░ाрд▓्рдЯрд░ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдкाрдХ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╣рд░ें

  • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░
  • рдкрдиाрдоा рдирд╣рд░
  • рдХीрд▓ рдирд╣рд░

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдПрд╢िрдпा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै
  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  • рд╕рд╣ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  • рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╣ै
  • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рдПрд╢िрдпा рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Asia → рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк
  • Pacific Ocean → рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • Sahara → рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • Amazon River → рдЕрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣
  • Suez Canal → рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ
  • Antarctica → рд╕рдмрд╕े рдаंрдбा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк

Mind Map – рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓

  • рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк
    • рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
    • рджेрд╢ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпाँ
    • рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
    • рдирд╣рд░ें
    • рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирдЪिрдд्рд░

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
World Geography Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु, рдоाрдирд╕ूрди рдПрд╡ं рдоौрд╕рдо рдк्рд░рдгाрд▓ी 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 34

рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु, рдоाрдирд╕ूрди рдПрд╡ं рдоौрд╕рдо рдк्рд░рдгाрд▓ी

рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु, рдоाрдирд╕ूрди, рдкрд╡рди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рдоौрд╕рдоीрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓ рдХे рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु (Climate)

рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдоौрд╕рдоीрдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

  • рдоाрдирд╕ूрдиी рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрд╡िрдзрддा
  • рдЛрддु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рдЕрд╕рдоाрди рд╡рд░्рд╖ा рд╡िрддрд░рдг

рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЛрддुрдПँ

  • рд╢ीрдд рдЛрддु
  • рдЧ्рд░ीрд╖्рдо рдЛрддु
  • рд╡рд░्рд╖ा рдЛрддु
  • рд╢рд░рдж рдЛрддु

рдоाрдирд╕ूрди (Monsoon)

рдЛрддु рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд╡рдиों рдХी рджिрд╢ा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рдоाрдирд╕ूрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдоें рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдЬूрди рд╕े рд╕िрддंрдмрд░ рддрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддा рд╣ै।


рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди рдХी рд╢ाрдЦाрдПँ

  • рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рд╢ाрдЦा
  • рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाрдб़ी рд╢ाрдЦा

рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рд╢ाрдЦा

рдпрд╣ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ рд╕े рдЯрдХрд░ाрдХрд░ рднाрд░ी рд╡рд░्рд╖ा рдХрд░ाрддी рд╣ै।


рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाрдб़ी рд╢ाрдЦा

рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рднाрд░рдд рдФрд░ рдЧंрдЧा рдХे рдоैрджाрдиों рдоें рд╡рд░्рд╖ा рдХрд░ाрддी рд╣ै।


рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рдоाрдирд╕ूрди

рдпрд╣ рдоुрдЦ्рдпрддः рддрдоिрд▓рдиाрдбु рддрдЯ рдкрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕े рджिрд╕ंрдмрд░ рдХे рдмीрдЪ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдоें рд╡рд░्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рдкрд░्рд╡рддीрдп рд╡рд░्рд╖ा
  • рд╕ंрд╡рд╣рдиीрдп рд╡рд░्рд╖ा
  • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрддी рд╡рд░्рд╖ा

рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдХ्рд╖ोрдн (Western Disturbances)

рдпे рднूрдордз्рдпрд╕ाрдЧрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд╡рди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै, рдЬो рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╡рд░्рд╖ा рдХрд░ाрддी рд╣ै।


рдПрд▓ рдиीрдиो (El Ni├▒o)

рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХे рддाрдкрдоाрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╕े рдЬुрдб़ी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдШрдЯрдиा। рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рдоाрдирд╕ूрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।


рд▓ा рдиीрдиा (La Ni├▒a)

рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХे рддाрдкрдоाрди рдоें рдХрдоी рд╕े рдЬुрдб़ी рдШрдЯрдиा। рдпрд╣ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдоौрд╕िрдирд░ाрдо
  • рдЪेрд░ाрдкूंрдЬी

рднाрд░рдд рдХे рд╢ुрд╖्рдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рд▓рдж्рджाрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдПрд╡ं рдоाрдирд╕ूрди

рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाрдб़ी рдФрд░ рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдоें рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднाрд░ी рд╡рд░्рд╖ा рдФрд░ рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдПрд╡ं рдоाрдирд╕ूрди

рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдХाрд░рдг рдоाрдирд╕ूрди рдХी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдоौрд╕рдо рд╕ंрд╕्рдеाрди

  • рднाрд░рддीрдп рдоौрд╕рдо рд╡िрднाрдЧ (IMD)
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг (NDMA)

рднाрд░рддीрдп рдоौрд╕рдо рд╡िрднाрдЧ (IMD)

рдпрд╣ рдоौрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рдФрд░ рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдЪेрддाрд╡рдиी рдЬाрд░ी рдХрд░рддा рд╣ै।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣ै
  • рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  • рдоौрд╕िрдирд░ाрдо рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдХ्рд╖ोрдн рд╢ीрддрдХाрд▓ीрди рд╡рд░्рд╖ा рдХрд░ाрддे рд╣ैं
  • рдПрд▓ рдиीрдиो рдоाрдирд╕ूрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Monsoon → рдоाрдирд╕ूрди
  • South-West Monsoon → рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоाрдирд╕ूрди
  • Western Disturbances → рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдХ्рд╖ोрдн
  • El Ni├▒o → рдПрд▓ рдиीрдиो
  • La Ni├▒a → рд▓ा рдиीрдиा
  • IMD → рднाрд░рддीрдп рдоौрд╕рдо рд╡िрднाрдЧ

Mind Map – рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдПрд╡ं рдоाрдирд╕ूрди

  • рднाрд░рддीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु
    • рдоाрдирд╕ूрди
    • рд╡рд░्рд╖ा
    • рдкрд╡рди рдк्рд░рдгाрд▓ी
    • рдПрд▓ рдиीрдиो
    • рд▓ा рдиीрдиा
    • IMD

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Climate & Monsoon Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдХी рдоिрдЯ्рдЯिрдпाँ, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдПрд╡ं рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 33

рднाрд░рдд рдХी рдоिрдЯ्рдЯिрдпाँ, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдПрд╡ं рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди

рдоिрдЯ्рдЯी, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддि, рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рд╡рди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓ рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рдоिрдЯ्рдЯी (Soil)

рдкृрде्рд╡ी рдХी рдКрдкрд░ी рдЙрдкрдЬाрдК рдкрд░рдд рдХो рдоिрдЯ्рдЯी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЖрдзाрд░ рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдоिрдЯ्рдЯिрдпाँ

  • рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी
  • рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी
  • рд▓ाрд▓ рдоिрдЯ्рдЯी
  • рд▓ेрдЯрд░ाрдЗрдЯ рдоिрдЯ्рдЯी
  • рдорд░ुрд╕्рдерд▓ीрдп рдоिрдЯ्рдЯी
  • рдкрд░्рд╡рддीрдп рдоिрдЯ्рдЯी

рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рд╣ै। рдЧंрдЧा рдПрд╡ं рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдХे рдоैрджाрдиों рдоें рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै।


рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी

рдпрд╣ рдХрдкाрд╕ рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоिрдЯ्рдЯी рд╣ै। рдЗрд╕े рд░ेрдЧुрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд▓ाрд▓ рдоिрдЯ्рдЯी

рдпрд╣ рд▓ोрд╣े рдХी рдЕрдзिрдХ рдоाрдд्рд░ा рдХे рдХाрд░рдг рд▓ाрд▓ рд░ंрдЧ рдХी рд╣ोрддी рд╣ै।


рд▓ेрдЯрд░ाрдЗрдЯ рдоिрдЯ्рдЯी

рдпрд╣ рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЪाрдп рдПрд╡ं рдХॉрдлी рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।


рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдкрд░рджрди (Soil Erosion)

рдЬрд▓, рд╡ाрдпु рдпा рдоाрдирд╡ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдКрдкрд░ी рдкрд░рдд рдХा рд╣рдЯрдиा рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдкрд░рджрди рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдоिрдЯ्рдЯी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдкाрдп

  • рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг
  • рд╕ीрдв़ीрджाрд░ рдЦेрддी
  • рд╡рди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдЪрд░ाрдИ

рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддि (Natural Vegetation)

рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдкौрдзों рдХो рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡рди рдк्рд░рдХाрд░

  • рдЙрд╖्рдгрдХрдЯिрдмंрдзीрдп рд╕рджाрдмрд╣ाрд░ рд╡рди
  • рдЙрд╖्рдгрдХрдЯिрдмंрдзीрдп рдкрддрдЭрдб़ рд╡рди
  • рдХाँрдЯेрджाрд░ рд╡рди
  • рдкрд░्рд╡рддीрдп рд╡рди
  • рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди

рдЙрд╖्рдгрдХрдЯिрдмंрдзीрдп рд╕рджाрдмрд╣ाрд░ рд╡рди

рдпे рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рд╡ृрдХ्рд╖ рд╡рд░्рд╖рднрд░ рд╣рд░े рд░рд╣рддे рд╣ैं।


рдкрддрдЭрдб़ рд╡рди

рдпे рднाрд░рдд рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡рди рд╣ैं।


рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди

рдпे рд╕рдоुрдж्рд░ी рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ुंрджрд░рд╡рди рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै।


рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди (Forest Resources)

рд╡рди рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрддुрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं।


рд╡рдиों рдХा рдорд╣рдд्рд╡

  • рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा
  • рдоृрджा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╕ंрддुрд▓рди
  • рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ

рд╡рдиों рдХो рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдХाрдЯрдиा рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ рдХे рдк्рд░рднाрд╡

  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдкрд░рджрди
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ाрдиि
  • рд╡рд░्рд╖ा рдоें рдХрдоी

рд╡рди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рд╡рдиों рдФрд░ рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдХिрдП рдЧрдП рдк्рд░рдпाрд╕ рд╡рди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।


рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрдиिрдХी (Social Forestry)

рд╕рдоुрджाрдп рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕े рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг рдФрд░ рд╡рди рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрдиिрдХी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡рди рдиीрддि

рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рд╣ेрддु рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдиीрддि।


рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░

рдмाрдШों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрдпोрдЬрдиा।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рд╣ै
  • рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХрдкाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  • рдкрддрдЭрдб़ рд╡рди рднाрд░рдд рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं
  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░ рдмाрдШ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Alluvial Soil → рдЬрд▓ोрдв़ рдоिрдЯ्рдЯी
  • Black Soil → рдХाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी
  • Soil Erosion → рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдкрд░рджрди
  • Natural Vegetation → рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддि
  • Mangrove Forest → рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди
  • Social Forestry → рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрдиिрдХी

Mind Map – рдоिрдЯ्рдЯी рдПрд╡ं рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди

  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди
    • рдоिрдЯ्рдЯी
    • рдоिрдЯ्рдЯी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
    • рд╡рдирд╕्рдкрддि
    • рд╡рди рдк्рд░рдХाрд░
    • рд╡рди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
    • рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрдиिрдХी

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Soils & Forest Resources Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 32

рднाрд░рдд рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि

рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдз्рдпрдпрди UPSC, APPSC, TSPSC, SSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдкेрдЬ рднाрд░рдд рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрдиों, рдирджिрдпों, рдкрд░्рд╡рддों, рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ों, рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдпों рдФрд░ рджेрд╢ों рдХी рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░्рд╡рдд

  • рд╣िрдоाрд▓рдп
  • рдЕрд░ाрд╡рд▓ी
  • рд╡िंрдз्рдпाрдЪрд▓
  • рд╕рддрдкुрдб़ा
  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ
  • рдкूрд░्рд╡ी рдШाрдЯ

рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпाँ

  • рдЧंрдЧा
  • рдпрдоुрдиा
  • рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░
  • рдЧोрджाрд╡рд░ी
  • рдХृрд╖्рдгा
  • рдХाрд╡ेрд░ी
  • рдирд░्рдорджा
  • рддाрдк्рддी

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрдаाрд░

  • рджрдХ्рдХрди рдХा рдкрдаाрд░
  • рдоाрд▓рд╡ा рдкрдаाрд░
  • рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рдкрдаाрд░

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд░ुрд╕्рдерд▓

  • рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рд▓рдж्рджाрдЦ рд╢ीрдд рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

  • рдЬिрдо рдХॉрд░्рдмेрдЯ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
  • рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
  • рдЧिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
  • рд░рдгрдеंрднौрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡

  • рдиीрд▓рдЧिрд░ी
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди
  • рдиंрджा рджेрд╡ी
  • рдкрдЪрдордв़ी

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣

  • рдоुंрдмрдИ
  • рдХांрдбрд▓ा
  • рдЪेрди्рдирдИ
  • рд╡िрд╢ाрдЦाрдкрдЯ्рдЯрдирдо

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдоुрдж्рд░ी рддрдЯ

  • рдХोंрдХрдг рддрдЯ
  • рдоाрд▓ाрдмाрд░ рддрдЯ
  • рдХोрд░ोрдоंрдбрд▓ рддрдЯ

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░्рд╡рдд

  • рд╣िрдоाрд▓рдп – рдПрд╢िрдпा
  • рдПंрдбीрдЬ – рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рд░ॉрдХी – рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рдЖрд▓्рдк्рд╕ – рдпूрд░ोрдк
  • рдПрдЯрд▓рд╕ – рдЕрдл्рд░ीрдХा

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпाँ

  • рдиीрд▓ рдирджी
  • рдЕрдоेрдЬрди рдирджी
  • рдпांрдЧ्рдд्рдЬ़ी рдирджी
  • рдоिрд╕िрд╕िрдкी рдирджी
  • рдбेрди्рдпूрдм рдирджी

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЕрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рджрдХ्рд╖िрдгी рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд░ुрд╕्рдерд▓

  • рд╕рд╣ाрд░ा
  • рдЧोрдмी
  • рдХाрд▓ाрд╣ाрд░ी
  • рдЕрдЯाрдХाрдоा

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

  • рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдЬिрдм्рд░ाрд▓्рдЯрд░ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдмेрд░िंрдЧ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдкाрдХ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╣рд░ें

  • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░
  • рдкрдиाрдоा рдирд╣рд░
  • рдХीрд▓ рдирд╣рд░

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рддрде्рдп

  • рдЧंрдЧा рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЦाрдб़ी рдоें рдЧिрд░рддी рд╣ै
  • рдирд░्рдорджा рдФрд░ рддाрдк्рддी рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдоें рдЧिрд░рддी рд╣ैं
  • рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  • рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै

UPSC Map Practice Tips

  • рдк्рд░рддिрджिрди рднाрд░рдд рдХा рдирдХ्рд╢ा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें
  • рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдкрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдеाрди рдЪिрди्рд╣िрдд рдХрд░ें
  • рдирджिрдпों рдХे рдЙрдж्рдЧрдо рдФрд░ рд╕ंрдЧрдо рдпाрдж рд░рдЦें
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдПрд╡ं рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡ рдпाрдж рдХрд░ें
  • рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдоुрдж्рд░ी рдоाрд░्рдЧों рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें

Top One-Liner Map Revision

  1. рд╣िрдоाрд▓рдп рдПрд╢िрдпा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  2. рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  3. рд╕рд╣ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  4. рдЧंрдЧा рдЧंрдЧोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै
  5. рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╣ै
  6. рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै
  7. рдЪिрд▓्рдХा рднाрд░рдд рдХी рдмрдб़ी рдЦाрд░े рдкाрдиी рдХी рдЭीрд▓ рд╣ै
  8. рд╕ुंрджрд░рд╡рди рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै
  9. рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рдЧैंрдбे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  10. рдЧिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Himalayas → рдПрд╢िрдпा
  • Amazon → рдЕрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣
  • Pacific Ocean → рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • Sahara → рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • Suez Canal → рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ
  • Malacca Strait → рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ

Mind Map – Map Based Revision

  • рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдз्рдпрдпрди
    • рднाрд░рдд рдХा рднूрдЧोрд▓
    • рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдирджिрдпाँ
    • рдкрд░्рд╡рдд
    • рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
    • рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Map Based Quick Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рдПрд╡ं рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 31

рднाрд░рдд рдХा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рдПрд╡ं рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी, рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рдкेрдЬ рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдкрдпोрдЧी рддрде्рдпों рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг (Environment)

рдЬीрд╡ों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рдЬैрд╡िрдХ рдФрд░ рдЕрдЬैрд╡िрдХ рдХाрд░рдХों рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी (Ecology)

рдЬीрд╡ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдзों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ (Ecosystem)

рдЬीрд╡िрдд рдФрд░ рдиिрд░्рдЬीрд╡ рдШрдЯрдХों рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рд╕े рдмрдиा рддंрдд्рд░ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХे рдШрдЯрдХ

  • рдЙрдд्рдкाрджрдХ
  • рдЙрдкрднोрдХ्рддा
  • рдЕрдкрдШрдЯрдХ

рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा (Biodiversity)

рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЬीрд╡-рдЬंрддुрдУं рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдорд╣рдд्рд╡

  • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрддुрд▓рди
  • рдФрд╖рдзीрдп рдЙрдкрдпोрдЧ
  • рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдиिрдпंрдд्рд░рдг

рднाрд░рдд рдХे рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ

  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ
  • рдкूрд░्рд╡ी рд╣िрдоाрд▓рдп
  • рдЗंрдбो-рдмрд░्рдоा рдХ्рд╖ेрдд्рд░
  • рд╕ुंрдбाрд▓ैंрдб (рдиिрдХोрдмाрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░)

рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЕрдиेрдХ рджुрд░्рд▓рдн рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं।


рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрд╡ाрд╕ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

  • рдЬिрдо рдХॉрд░्рдмेрдЯ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
  • рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
  • рд░рдгрдеंрднौрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
  • рдЧिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

рдпрд╣ рдПрдХ рд╕ींрдЧ рд╡ाрд▓े рдЧैंрдбे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।


рдЧिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

рдпрд╣ рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।


рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡

рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡

  • рдиीрд▓рдЧिрд░ी
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди
  • рдиंрджा рджेрд╡ी
  • рдкрдЪрдордв़ी

рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди

рд╕рдоुрдж्рд░ी рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡рди рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।


рд╕ुंрджрд░рд╡рди

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै।


рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ (Deforestation)

рд╡рдиों рдХो рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдХाрдЯрдиा рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ рдХे рдк्рд░рднाрд╡

  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рдоृрджा рдЕрдкрд░рджрди
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ाрдиि
  • рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдкाрдп

  • рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг
  • рд╡рди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг
  • рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣рд░िрдд рдЕрдзिрдХрд░рдг (NGT)

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдорд▓ों рдХे рд╕рдоाрдзाрди рд╣ेрддु рд╕्рдеाрдкिрдд рд╕ंрд╕्рдеा।


рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░

рдмाрдШों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрдпोрдЬрдиा।


рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдПрд▓ीрдлेंрдЯ

рд╣ाрдеिрдпों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рдпोрдЬрдиा।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ рд╣ै
  • рдХाрдЬीрд░ंрдЧा рдПрдХ рд╕ींрдЧ рд╡ाрд▓े рдЧैंрдбे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  • рдЧिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рд╣ै
  • NGT рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоाрдорд▓ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Ecology → рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी
  • Biodiversity → рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
  • Hotspot → рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ
  • Mangrove Forest → рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди
  • Project Tiger → рдмाрдШ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • NGT → рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣рд░िрдд рдЕрдзिрдХрд░рдг

Mind Map – рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा

  • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
    • рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी
    • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
    • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди
    • рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡
    • рд╡рди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
    • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Environment & Biodiversity Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рдПрд╡ं рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 30

рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рдПрд╡ं рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди

рднूрдХंрдк, рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд, рдмाрдв़, рд╕ूрдЦा, рд╕ुрдиाрдоी рдФрд░ рднूрд╕्рдЦрд▓рди рдЬैрд╕ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдЧंрднीрд░ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ (Natural Disasters)

рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХाрд░рдгों рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рднूрдХंрдк
  • рдмाрдв़
  • рд╕ूрдЦा
  • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд
  • рд╕ुрдиाрдоी
  • рднूрд╕्рдЦрд▓рди

рднूрдХंрдк (Earthquake)

рдкृрде्рд╡ी рдХी рд╕рддрд╣ рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдХंрдкрди рдХो рднूрдХंрдк рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рднूрдХंрдк рдоाрдкрди

рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рднूрдХंрдк рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдоाрдкी рдЬाрддी рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рднूрдХंрдк рд╕ंрднाрд╡िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рд╣िрдоाрд▓рдпी рдХ्рд╖ेрдд्рд░
  • рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рднाрд░рдд
  • рдЧुрдЬрд░ाрдд
  • рдЕंрдбрдоाрди-рдиिрдХोрдмाрд░ рдж्рд╡ीрдк рд╕рдоूрд╣

рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд (Cyclone)

рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рдКрдкрд░ рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рддीрд╡्рд░ рдиिрдо्рди рджрдмाрд╡ рд╡ाрд▓े рддूрдлाрдиों рдХो рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдУрдбिрд╢ा
  • рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢
  • рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓
  • рддрдоिрд▓рдиाрдбु

рдмाрдв़ (Flood)

рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рдпा рдирджिрдпों рдХे рдЬрд▓рд╕्рддрд░ рдмрдв़рдиे рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕्рдеिрддि рдХो рдмाрдв़ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдмाрдв़ рдХे рдХाрд░рдг

  • рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा
  • рдирджिрдпों рдХा рдЙрдлाрди
  • рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ
  • рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЬрд▓ рдиिрдХाрд╕ी

рд╕ूрдЦा (Drought)

рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рд╡рд░्рд╖ा рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕ूрдЦा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕ूрдЦे рдХे рдк्рд░рднाрд╡

  • рдлрд╕рд▓ рд╣ाрдиि
  • рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ
  • рдЦाрдж्рдп рд╕ंрдХрдЯ
  • рдкрд╢ुрдзрди рд╣ाрдиि

рд╕ुрдиाрдоी (Tsunami)

рд╕рдоुрдж्рд░ी рднूрдХंрдк рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕рдоुрдж्рд░ी рд▓рд╣рд░ों рдХो рд╕ुрдиाрдоी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднूрд╕्рдЦрд▓рди (Landslide)

рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдЪрдЯ्рдЯाрдиों рдХा рдиीрдЪे рдЦिрд╕рдХрдиा рднूрд╕्рдЦрд▓рди рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди (Disaster Management)

рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдиुрдХрд╕ाрди рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдФрд░ рд░ाрд╣рдд рдХाрд░्рдпों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪрд░рдг

  • рд░ोрдХрдеाрдо
  • рддैрдпाрд░ी
  • рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा
  • рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕

NDMA (National Disaster Management Authority)

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг рднाрд░рдд рдоें рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै।


рдкूрд░्рд╡ рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी

рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рдкрд╣рд▓े рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рддрд░्рдХ рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдкूрд░्рд╡ рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЖрдкрджा рдЬोрдЦिрдо рди्рдпूрдиीрдХрд░рдг

рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдиुрдХрд╕ाрди рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкाрдпों рдХो рдЖрдкрджा рдЬोрдЦिрдо рди्рдпूрдиीрдХрд░рдг рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдЖрдкрджाрдПँ

рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдХाрд░рдг рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд, рдмाрдв़ рдФрд░ рд╕ूрдЦे рдЬैрд╕ी рдЖрдкрджाрдУं рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдкрд╣рд▓

  • NDMA
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдкрджा рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдмрд▓ (NDRF)
  • рд╕ुрдиाрдоी рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी
  • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдкूрд░्рд╡ рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ рднूрдХंрдк рдоाрдкрддा рд╣ै
  • рд╕ुрдиाрдоी рд╕рдоुрдж्рд░ी рднूрдХंрдк рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै
  • NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  • рдУрдбिрд╢ा рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд░ाрдЬ्рдп рд╣ै
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдкрджाрдУं рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдмрдв़ाрддा рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Earthquake → рднूрдХंрдк
  • Cyclone → рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд
  • Flood → рдмाрдв़
  • Drought → рд╕ूрдЦा
  • Tsunami → рд╕ुрдиाрдоी
  • NDMA → рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг

Mind Map – рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди

  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ
    • рднूрдХंрдк
    • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд
    • рдмाрдв़
    • рд╕ूрдЦा
    • рд╕ुрдиाрдоी
    • рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Natural Disasters & Disaster Management Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдХे рдкрд░िрд╡рд╣рди, рд╕ंрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдкрд░्рдпрдЯрди 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 29

рднाрд░рдд рдХे рдкрд░िрд╡рд╣рди, рд╕ंрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдкрд░्рдпрдЯрди

рдкрд░िрд╡рд╣рди, рд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░ рдкрд░्рдпрдЯрди рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рдкрд░िрд╡рд╣рди (Transport)

рд▓ोрдЧों рдФрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рдПрдХ рд╕्рдеाрди рд╕े рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди 7рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдХाрд░

  • рд╕рдб़рдХ рдкрд░िрд╡рд╣рди
  • рд░ेрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди
  • рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди
  • рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд╣рди
  • рдкाрдЗрдкрд▓ाрдЗрди рдкрд░िрд╡рд╣рди

рд╕рдб़рдХ рдкрд░िрд╡рд╣рди

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╣ै।

рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

  • рдЧाँрд╡ों рдХो рд╢рд╣рд░ों рд╕े рдЬोрдб़рддा рд╣ै
  • рд▓рдЪीрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ुрд▓рдн рдкрд░िрд╡рд╣рди
  • рдХрдо рджूрд░ी рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдоाрд░्рдЧ

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдб़рдХों рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдоाрд░्рдЧ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд░ेрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди

рднाрд░рддीрдп рд░ेрд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд░ेрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।

рдорд╣рдд्рд╡

  • рд╕рд╕्рддी рдпाрдд्рд░ा рд╕ुрд╡िрдзा
  • рдоाрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा

рдоेрдЯ्рд░ो рд░ेрд▓

рдмрдб़े рд╢рд╣рд░ों рдоें рдпाрддाрдпाрдд рд╕рдорд╕्рдпा рдХрдо рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдоेрдЯ्рд░ो рд░ेрд▓ рд╕ेрд╡ा рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рд╣ै।


рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди

рд╕рдоुрдж्рд░, рдирджिрдпों рдФрд░ рдирд╣рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░िрд╡рд╣рди рдЬрд▓ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣

  • рдоुंрдмрдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рдХांрдбрд▓ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рдЪेрди्рдирдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рд╡िрд╢ाрдЦाрдкрдЯ्рдЯрдирдо рдмंрджрд░рдЧाрд╣

рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд╣рди

рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рддेрдЬ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।

рдорд╣рдд्рд╡

  • рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдкрд░्рдХ
  • рдкрд░्рдпрдЯрди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा
  • рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी

рдЙрдб़ाрди рдпोрдЬрдиा (UDAN Scheme)

рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╣рд╡ाрдИ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдпोрдЬрдиा।


рдкाрдЗрдкрд▓ाрдЗрди рдкрд░िрд╡рд╣рди

рдкेрдЯ्рд░ोрд▓िрдпрдо, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЧैрд╕ рдФрд░ рдкाрдиी рдХे рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╣ेрддु рдкाрдЗрдкрд▓ाрдЗрди рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕ंрдЪाрд░ (Communication)

рд╕ूрдЪрдиा рдФрд░ рд╕ंрджेрд╢ों рдХे рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрдзрди

  • рдбाрдХ рд╕ेрд╡ा
  • рдЯेрд▓ीрдлोрди
  • рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ
  • рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ
  • рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рд╕ंрдЪाрд░

рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЗंрдбिрдпा

рднाрд░рдд рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиे рдХी рдкрд╣рд▓।


рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рд╕ंрдЪाрд░

ISRO рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी рджेрд╢ рдоें рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╕ेрд╡ाрдУं рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд╣ै।


рдкрд░्рдпрдЯрди (Tourism)

рдордиोрд░ंрдЬрди, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдпा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХो рдкрд░्рдпрдЯрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓

  • рддाрдЬрдорд╣рд▓
  • рдЧोрд╡ा
  • рдХेрд░рд▓ рдмैрдХрд╡ॉрдЯрд░
  • рдЬрдпрдкुрд░
  • рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी

рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░्рдпрдЯрди

  • рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी
  • рддिрд░ुрдкрддि
  • рдмрдж्рд░ीрдиाрде
  • рд╡ैрд╖्рдгो рджेрд╡ी

рдкрд░्рдпрдЯрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡

  • рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕ृрдЬрди
  • рд╡िрджेрд╢ी рдоुрдж्рд░ा рдЕрд░्рдЬрди
  • рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди
  • рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрдХाрд╕

рдИрдХो-рдЯूрд░िрдЬ्рдо

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░्рдпрдЯрди рдИрдХो-рдЯूрд░िрдЬ्рдо рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рд╕्рд╡рджेрд╢ рджрд░्рд╢рди рдпोрдЬрдиा

рднाрд░рдд рдоें рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рдпोрдЬрдиा।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рднाрд░рддीрдп рд░ेрд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдмрдб़े рд░ेрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै
  • рдЙрдб़ाрди рдпोрдЬрдиा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╣рд╡ाрдИ рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  • рдоुंрдмрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рд╣ै
  • рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЗंрдбिрдпा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै
  • рддाрдЬрдорд╣рд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓ рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Transport → рдкрд░िрд╡рд╣рди
  • Communication → рд╕ंрдЪाрд░
  • Tourism → рдкрд░्рдпрдЯрди
  • UDAN Scheme → рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╣рд╡ाрдИ рд╕ंрдкрд░्рдХ
  • Digital India → рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг
  • Eco-Tourism → рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░्рдпрдЯрди

Mind Map – рдкрд░िрд╡рд╣рди рдПрд╡ं рдкрд░्рдпрдЯрди

  • рдоाрдирд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдкрд░िрд╡рд╣рди
    • рд░ेрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ
    • рдмंрджрд░рдЧाрд╣
    • рд╕ंрдЪाрд░
    • рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЗंрдбिрдпा
    • рдкрд░्рдпрдЯрди

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Transport, Communication & Tourism Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 27

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░

рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди рднाрд░рдд рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдзाрд░ рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рдЙрдж्рдпोрдЧ (Industries)

рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХो рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡рд╕्рддुрдУं рдоें рдмрджрд▓рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рдЦрдиिрдЬ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рд▓рдШु рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рднाрд░ी рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рд╕ेрд╡ा рдЙрдж्рдпोрдЧ

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рдпोрдЧ

  • рд▓ौрд╣ рдПрд╡ं рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рд╕ूрддी рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рдЖрдИрдЯी рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рдСрдЯोрдоोрдмाрдЗрд▓ рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рдЪीрдиी рдЙрдж्рдпोрдЧ

рд▓ौрд╣ рдПрд╡ं рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ

рдЗрд╕े рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЕрди्рдп рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЗрд╕рдХे рдЙрдд्рдкाрджों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд░рд╣рддे рд╣ैं।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░

  • рдЬрдорд╢ेрджрдкुрд░
  • рднिрд▓ाрдИ
  • рд░ाрдЙрд░рдХेрд▓ा
  • рджुрд░्рдЧाрдкुрд░

рд╕ूрддी рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЙрдж्рдпोрдЧ

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рдХेंрдж्рд░

  • рдоुंрдмрдИ
  • рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж
  • рд╕ूрд░рдд

рдЖрдИрдЯी рдЙрдж्рдпोрдЧ

рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдИрдЯी рд╕ेрд╡ा рдк्рд░рджाрддाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рдХेंрдж्рд░

  • рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु
  • рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
  • рдкुрдгे
  • рдЪेрди्рдирдИ

рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди (Energy Resources)

рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं।


рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди

  • рдХोрдпрд▓ा
  • рдкेрдЯ्рд░ोрд▓िрдпрдо
  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЧैрд╕

рдЕрдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди

  • рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा
  • рдкрд╡рди рдКрд░्рдЬा
  • рдЬрд▓рд╡िрдж्рдпुрдд
  • рдмाрдпोрдЧैрд╕

рдХोрдпрд▓ा

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ै। рддाрдк рд╡िрдж्рдпुрдд рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдЗрд╕рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै।


рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा

рдпрд╣ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдФрд░ рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рд░ोрдд рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЦрдиिрдЬ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдЭाрд░рдЦंрдб – рдХोрдпрд▓ा рдПрд╡ं рд▓ौрд╣ рдЕрдпрд╕्рдХ
  • рдУрдбिрд╢ा – рдмॉрдХ्рд╕ाрдЗрдЯ
  • рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ – рд▓ौрд╣ рдЕрдпрд╕्рдХ
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди – рддांрдмा рдПрд╡ं рдЬрд╕्рддा

рд╡्рдпाрдкाрд░ (Trade)

рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХो рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рдЖंрддрд░िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░
  • рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдиिрд░्рдпाрдд

  • рдЖрдИрдЯी рд╕ेрд╡ाрдПँ
  • рдХрдкрдб़ा
  • рджрд╡ाрдЗрдпाँ
  • рдЪाрдп рдПрд╡ं рдорд╕ाрд▓े

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдпाрдд

  • рдХрдЪ्рдЪा рддेрд▓
  • рдорд╢ीрдирд░ी
  • рд╕ोрдиा

рдкрд░िрд╡рд╣рди рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░

рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдзाрд░ рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣

  • рдоुंрдмрдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рдХांрдбрд▓ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рдЪेрди्рдирдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рд╡िрд╢ाрдЦाрдкрдЯ्рдЯрдирдо рдмंрджрд░рдЧाрд╣

рдоेрдХ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा

рднाрд░рдд рдоें рд╡िрдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рдкрд╣рд▓।


рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рднाрд░рдд

рднाрд░рдд рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдордЬрдмूрдд рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдмрдиाрдиे рдХी рдкрд╣рд▓।


рд╕рддрдд рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕

рдРрд╕ा рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдЬो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦे рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдЪिрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░े।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рд▓ौрд╣ рдПрд╡ं рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╣ै
  • рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдИрдЯी рдХेंрдж्рд░ рд╣ै
  • рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै
  • рдоुंрдмрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдФрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХेंрдж्рд░ рд╣ै
  • рдоेрдХ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Industries → рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • Energy Resources → рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди
  • Trade → рд╡्рдпाрдкाрд░
  • Renewable Energy → рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा
  • Ports → рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • Make in India → рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд╣рд▓

Mind Map – рдЙрдж्рдпोрдЧ рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░

  • рдЖрд░्рдеिрдХ рднूрдЧोрд▓
    • рдЙрдж्рдпोрдЧ
    • рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди
    • рдЦрдиिрдЬ рдХ्рд╖ेрдд्рд░
    • рд╡्рдпाрдкाрд░
    • рдмंрджрд░рдЧाрд╣
    • рдоेрдХ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Industries & Trade Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдШाрд╕рднूрдоि, рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдПрд╡ं рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 26

рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдШाрд╕рднूрдоि, рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдПрд╡ं рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдШाрд╕рднूрдоिрдпाँ, рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓ рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु (Climate)

рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдоौрд╕рдоीрдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХ

  • рдЕрдХ्рд╖ांрд╢
  • рдКँрдЪाрдИ
  • рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕े рджूрд░ी
  • рд╕рдоुрдж्рд░ी рдзाрд░ाрдПँ
  • рдкрд╡рдиें

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдЙрд╖्рдгрдХрдЯिрдмंрдзीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • рд╢ीрддोрд╖्рдг рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • рдорд░ुрд╕्рдерд▓ीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • рднूрдордз्рдпрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु

рдЙрд╖्рдгрдХрдЯिрдмंрдзीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु

рдпрд╣ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддाрдкрдоाрди рдЕрдзिрдХ рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдк्рд░рдЪुрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ोрддी рд╣ै।


рд╢ीрддोрд╖्рдг рдЬрд▓рд╡ाрдпु

рдпрд╣ рдордз्рдпрдо рддाрдкрдоाрди рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓िрдд рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓ी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╣ै।


рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु

рдпрд╣ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдаंрдбे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा рдФрд░ рдЧ्рд░ीрдирд▓ैंрдб рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं।


рднूрдордз्рдпрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु

рдпрд╣ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЧрд░्рдо рдФрд░ рд╢ुрд╖्рдХ рдЧ्рд░ीрд╖्рдо рдЛрддु рддрдеा рд╣рд▓्рдХी рд╕рд░्рджिрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।


рдШाрд╕рднूрдоिрдпाँ (Grasslands)

рдРрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬрд╣ाँ рдШाрд╕ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╣ोрддी рд╣ै, рдШाрд╕рднूрдоि рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдШाрд╕рднूрдоिрдпाँ

  • рд╕рд╡ाрдиा – рдЕрдл्рд░ीрдХा
  • рдк्рд░ेрдпрд░ी – рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рд╕्рдЯेрдкी – рдПрд╢िрдпा
  • рдкрдо्рдкाрд╕ – рдЕрд░्рдЬेंрдЯीрдиा
  • рдбाрдЙрди्рд╕ – рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा

рд╕рд╡ाрдиा рдШाрд╕рднूрдоि

рдпрд╣ рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдкाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдШाрд╕рднूрдоि рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╣ाрдеी, рдЬिрд░ाрдл рдФрд░ рд╢ेрд░ рдЬैрд╕े рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।


рдорд░ुрд╕्рдерд▓ (Deserts)

рдХрдо рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд▓े рд╢ुрд╖्рдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд░ुрд╕्рдерд▓

  • рд╕рд╣ाрд░ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдЧोрдмी рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдХाрд▓ाрд╣ाрд░ी рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдЕрдЯाрдХाрдоा рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рд╕рд╣ाрд░ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।


рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдоें рд╕्рдеिрдд рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди (Climate Change)

рдоाрдирд╡ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдХाрд░рдг

  • рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ों рдоें рд╡ृрдж्рдзि
  • рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ
  • рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг
  • рдЬीрд╡ाрд╢्рдо рдИंрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ

рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдк्рд░рднाрд╡

  • рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕्рддрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि
  • рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдкिрдШрд▓рдиा
  • рд╕ूрдЦा рдПрд╡ं рдмाрдв़
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рдЦрддрд░ा

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди (Global Warming)

рдкृрде्рд╡ी рдХे рдФрд╕рдд рддाрдкрдоाрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдк्рд░рднाрд╡

рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ें рдкृрде्рд╡ी рдХी рдКрд╖्рдоा рдХो рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдоें рд░ोрдХрддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рддाрдкрдоाрди рдмрдв़рддा рд╣ै।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХे рдЙрдкाрдп

  • рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг
  • рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ
  • рдХाрд░्рдмрди рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдХрдо рдХрд░рдиा
  • рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा

рдпрд╣ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рд╣ेрддु рдХिрдпा рдЧрдпा рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдордЭौрддा рд╣ै।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рд╕рд╣ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  • рд╕рд╡ाрдиा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХी рдШाрд╕рднूрдоि рд╣ै
  • рдЙрд╖्рдгрдХрдЯिрдмंрдзीрдп рдЬрд▓рд╡ाрдпु рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै
  • рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рддाрдкрдоाрди рдмрдв़ाрддा рд╣ै
  • рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Climate → рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • Grasslands → рдШाрд╕рднूрдоि
  • Deserts → рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • Global Warming → рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди
  • Greenhouse Effect → рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдк्рд░рднाрд╡
  • Paris Agreement → рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा

Mind Map – рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг

  • рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓
    • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХ्рд╖ेрдд्рд░
    • рдШाрд╕рднूрдоिрдпाँ
    • рдорд░ुрд╕्рдерд▓
    • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
    • рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди
    • рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Climate Zones & Climate Change Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди, рдк्рд░рджूрд╖рдг рдПрд╡ं рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 25

рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди, рдк्рд░рджूрд╖рдг рдПрд╡ं рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕

рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди, рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рдЖрдзुрдиिрдХ рднूрдЧोрд▓ рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди (Natural Resources)

рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡े рд╕рднी рд╡рд╕्рддुрдПँ рдЬो рдоाрдирд╡ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ों, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ैं।


рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрди

  • рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा
  • рдкрд╡рди рдКрд░्рдЬा
  • рдЬрд▓ рдКрд░्рдЬा
  • рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди

рдЕрдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрди

  • рдХोрдпрд▓ा
  • рдкेрдЯ्рд░ोрд▓िрдпрдо
  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЧैрд╕
  • рдЦрдиिрдЬ

рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди

рд╡рди рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं।

рдорд╣рдд्рд╡

  • рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा
  • рдоृрджा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╕ंрддुрд▓рди

рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди

рдЬрд▓ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ै।


рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдкाрдп

  • рд╡рд░्рд╖ा рдЬрд▓ рд╕ंрдЪрдпрди
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ
  • рдЬрд▓ рдкुрдирд░्рдЪрдХ्рд░рдг

рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрди

рднाрд░рдд рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рджेрд╢ рд╣ै।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдЦрдиिрдЬ

  • рд▓ौрд╣ рдЕрдпрд╕्рдХ
  • рдмॉрдХ्рд╕ाрдЗрдЯ
  • рдоैंрдЧрдиीрдЬ
  • рддांрдмा

рдк्рд░рджूрд╖рдг (Pollution)

рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рдкрджाрд░्рдеों рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рджूрд╖िрдд рдХрд░рдиा рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • рдоृрджा рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рджूрд╖рдг

рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг

рд╡ाрд╣рдиों, рдХाрд░рдЦाрдиों рдФрд░ рдзुрдПँ рд╕े рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг рдмрдв़рддा рд╣ै।


рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг

рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ рдФрд░ рд╕ीрд╡ेрдЬ рдЬрд▓ рд╕्рд░ोрддों рдХो рдк्рд░рджूрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।


рдоृрджा рдк्рд░рджूрд╖рдг

рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рдФрд░ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХों рдХे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рдоृрджा рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╣ोрддा рд╣ै।


рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рджूрд╖рдг

рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╢ोрд░ рдоाрдирд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।


рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдкाрдп

  • рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг
  • рдкुрдирд░्рдЪрдХ्рд░рдг
  • рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдоें рдХрдоी
  • рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ

рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ (Sustainable Development)

рдРрд╕ा рд╡िрдХाрд╕ рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХो рдкूрд░ा рдХрд░े рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдкीрдв़िрдпों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рди рдХрд░े।


рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп

  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдКрд░्рдЬा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा
  • рдк्рд░рджूрд╖рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг
  • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा

рдХाрд░्рдмрди рдлुрдЯрдк्рд░िंрдЯ

рдоाрдирд╡ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдХुрд▓ рдХाрд░्рдмрди рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдХो рдХाрд░्рдмрди рдлुрдЯрдк्рд░िंрдЯ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдИ-рд╡ेрд╕्рдЯ (E-Waste)

рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдЙрдкрдХрд░рдгों рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрдЪрд░े рдХो рдИ-рд╡ेрд╕्рдЯ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рднाрд░рдд рдоिрд╢рди

рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдФрд░ рдХрдЪрд░ा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд╣рд▓।


рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣рд░िрдд рдЕрдзिрдХрд░рдг (NGT)

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдорд▓ों рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдкिрдд рд╕ंрд╕्рдеा।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ै
  • рдХोрдпрд▓ा рдЕрдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ै
  • рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै
  • NGT рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоाрдорд▓ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  • рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдкीрдв़िрдпों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Natural Resources → рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди
  • Pollution → рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • Sustainable Development → рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕
  • Carbon Footprint → рдХाрд░्рдмрди рдлुрдЯрдк्рд░िंрдЯ
  • E-Waste → рдИ-рд╡ेрд╕्рдЯ
  • NGT → рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣рд░िрдд рдЕрдзिрдХрд░рдг

Mind Map – рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рд╕ंрд╕ाрдзрди

  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди
    • рд╡рди рд╕ंрд╕ाрдзрди
    • рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди
    • рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрди
    • рдк्рд░рджूрд╖рдг
    • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
    • рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Natural Resources & Sustainable Development 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рдПрд╡ं рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 24

рднाрд░рдд рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рдПрд╡ं рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг

рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдк्рд░рд╡ाрд╕рди, рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг рдФрд░ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдоाрдирд╡ рднूрдЧोрд▓ рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा (Population)

рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

  • рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдмрдб़ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ
  • рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рдЕрдзिрдХ
  • рдпुрд╡ा рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрдзिрдХ
  • рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдмрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा

рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡

рдк्рд░рддि рд╡рд░्рдЧ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡िрддрд░рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХ

  • рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • рдЬрд▓ рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा
  • рдЙрдж्рдпोрдЧ рдПрд╡ं рд░ोрдЬрдЧाрд░
  • рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕ुрд╡िрдзा

рдЙрдЪ्рдЪ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдЧंрдЧा рдХा рдоैрджाрди
  • рджिрд▓्рд▓ी
  • рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓
  • рдХेрд░рд▓

рдХрдо рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рд╣िрдоाрд▓рдпी рдХ्рд╖ेрдд्рд░
  • рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рдХे рдкрд░्рд╡рддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░

рдк्рд░рд╡ाрд╕рди (Migration)

рд▓ोрдЧों рдХा рдПрдХ рд╕्рдеाрди рд╕े рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЬाрдиा рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рдХे рдк्рд░рдХाрд░

  • рдЖंрддрд░िрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕рди
  • рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕рди

рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рдХे рдХाрд░рдг

  • рд░ोрдЬрдЧाрд░
  • рд╢िрдХ्рд╖ा
  • рд╡िрд╡ाрд╣
  • рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ

рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕े рд╢рд╣рд░ी рдк्рд░рд╡ाрд╕рди

рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд▓ोрдЧ рдЧाँрд╡ों рд╕े рд╢рд╣рд░ों рдХी рдУрд░ рдЬाрддे рд╣ैं।


рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг (Urbanisation)

рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмрджрд▓рдиा рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг

  • рдФрдж्рдпोрдЧिрдХीрдХрд░рдг
  • рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдЕрд╡рд╕рд░
  • рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ
  • рдмेрд╣рддрд░ рдкрд░िрд╡рд╣рди

рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ

  • рдЭुрдЧ्рдЧी рдмрд╕्рддिрдпाँ
  • рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • рдпाрддाрдпाрдд рд╕рдорд╕्рдпा
  • рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ

рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╕िрдЯी рдоिрд╢рди

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдЯिрдХाрдК рд╢рд╣рд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдкрд╣рд▓।


рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ (Human Development)

рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI)

HDI рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЖрдп рд╕्рддрд░ рдХो рдоाрдкрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдоें рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕

  • рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕्рддрд░ рдоें рд╕ुрдзाрд░
  • рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░
  • рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдоें рд╡ृрдж्рдзि

рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдиीрддि

рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдиीрддि।


рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд▓ाрднांрд╢ (Demographic Dividend)

рдЬрдм рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдоें рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд▓ाрднांрд╢ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдмрдб़ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ाрд▓ा рджेрд╢ рд╣ै
  • HDI рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдоाрдкрддा рд╣ै
  • рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕े рд╢рд╣рд░ी рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рдЕрдзिрдХ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै
  • рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╕िрдЯी рдоिрд╢рди рд╢рд╣рд░ी рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  • рдЧंрдЧा рдХा рдоैрджाрди рдЕрдзिрдХ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рд╡ाрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Population → рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा
  • Migration → рдк्рд░рд╡ाрд╕рди
  • Urbanisation → рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг
  • HDI → рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ
  • Smart City Mission → рд╢рд╣рд░ी рд╡िрдХाрд╕ рдпोрдЬрдиा
  • Demographic Dividend → рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд▓ाрднांрд╢

Mind Map – рдоाрдирд╡ рднूрдЧोрд▓

  • рдоाрдирд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा
    • рдк्рд░рд╡ाрд╕рди
    • рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг
    • HDI
    • рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╕िрдЯी
    • рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдиीрддि

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Population & Urbanisation Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдХी рдХृрд╖ि, рд╕िंрдЪाрдИ рдПрд╡ं рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 23

рднाрд░рдд рдХी рдХृрд╖ि, рд╕िंрдЪाрдИ рдПрд╡ं рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि

рднाрд░рдд рдПрдХ рдХृрд╖ि рдк्рд░рдзाрди рджेрд╢ рд╣ै। рдХृрд╖ि, рд╕िंрдЪाрдИ, рдлрд╕рд▓ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓ рдПрд╡ं рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि (Indian Agriculture)

рднाрд░рдд рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдпा рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХृрд╖ि рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдлрд╕рд▓ें

рдЦрд░ीрдл рдлрд╕рд▓ें

  • рдзाрди
  • рдордХ्рдХा
  • рдХрдкाрд╕
  • рдЧрди्рдиा

рдпे рдлрд╕рд▓ें рдоाрдирд╕ूрди рдХे рдоौрд╕рдо рдоें рдмोрдИ рдЬाрддी рд╣ैं।


рд░рдмी рдлрд╕рд▓ें

  • рдЧेрд╣ूँ
  • рдЪрдиा
  • рд╕рд░рд╕ों
  • рдЬौ

рдпे рдлрд╕рд▓ें рд╕рд░्рджिрдпों рдоें рдмोрдИ рдЬाрддी рд╣ैं।


рдЬाрдпрдж рдлрд╕рд▓ें

  • рддрд░рдмूрдЬ
  • рдЦрд░рдмूрдЬ
  • рдЦीрд░ा

рдпे рдлрд╕рд▓ें рдЧрд░्рдоिрдпों рдоें рдЙрдЧाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдкंрдЬाрдм – рдЧेрд╣ूँ рдЙрдд्рдкाрджрди
  • рд╣рд░िрдпाрдгा – рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХ्рд╖ेрдд्рд░
  • рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ – рдХрдкाрд╕ рдЙрдд्рдкाрджрди
  • рдЕрд╕рдо – рдЪाрдп рдЙрдд्рдкाрджрди
  • рдХेрд░рд▓ – рдорд╕ाрд▓े рдПрд╡ं рдиाрд░िрдпрд▓

рд╕िंрдЪाрдИ (Irrigation)

рдлрд╕рд▓ों рдХो рдХृрдд्рд░िрдо рд░ूрдк рд╕े рдЬрд▓ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрдзрди

  • рдирд╣рд░ рд╕िंрдЪाрдИ
  • рдХुрдЖँ рд╕िंрдЪाрдИ
  • рдЯ्рдпूрдмрд╡ेрд▓ рд╕िंрдЪाрдИ
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ
  • рд╕्рдк्рд░िंрдХрд▓рд░ рд╕िंрдЪाрдИ

рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ

рдпрд╣ рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬрд▓ рд╕ीрдзे рдкौрдзों рдХी рдЬрдб़ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕्рдк्рд░िंрдХрд▓рд░ рд╕िंрдЪाрдИ

рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдоें рдлрд╕рд▓ों рдкрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдХी рддрд░рд╣ рдкाрдиी рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि (Green Revolution)

рдЙрдЪ्рдЪ рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдмीрдЬ, рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХो рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХे рд▓ाрдн

  • рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि
  • рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдоें рд╕ुрдзाрд░
  • рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा

рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ

  • рдоृрджा рдк्рд░рджूрд╖рдг
  • рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ
  • рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा

рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि (White Revolution)

рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХो рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдиीрд▓ी рдХ्рд░ांрддि (Blue Revolution)

рдордд्рд╕्рдп рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдиीрд▓ी рдХ्рд░ांрддि рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдкीрд▓ी рдХ्рд░ांрддि (Yellow Revolution)

рддिрд▓рд╣рди рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдкीрд▓ी рдХ्рд░ांрддि рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी (Organic Farming)

рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рдФрд░ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХों рдХे рдмिрдиा рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЦेрддी рдХो рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕рддрдд рдХृрд╖ि (Sustainable Agriculture)

рдРрд╕ी рдХृрд╖ि рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд╕ाрде рдЙрдд्рдкाрджрди рдмрдв़ाрдП।


рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХृрд╖ि рд╕िंрдЪाрдИ рдпोрдЬрдиा

рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рд╕ुрд╡िрдзा рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рд╣ै।


рдлрд╕рд▓ рдЪрдХ्рд░ (Crop Rotation)

рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЙрд░्рд╡рд░рддा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдлрд╕рд▓ों рдХो рдХ्рд░рдо рд╕े рдЙрдЧाрдиा рдлрд╕рд▓ рдЪрдХ्рд░ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।


рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдзाрди рдк्рд░рдоुрдЦ рдЦрд░ीрдл рдлрд╕рд▓ рд╣ै
  • рдЧेрд╣ूँ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдмी рдлрд╕рд▓ рд╣ै
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै
  • рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  • рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Kharif Crops → рдЦрд░ीрдл рдлрд╕рд▓ें
  • Rabi Crops → рд░рдмी рдлрд╕рд▓ें
  • Drip Irrigation → рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ
  • Green Revolution → рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि
  • White Revolution → рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि
  • Organic Farming → рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी

Mind Map – рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рд╕िंрдЪाрдИ

  • рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि
    • рдЦрд░ीрдл рдлрд╕рд▓ें
    • рд░рдмी рдлрд╕рд▓ें
    • рд╕िंрдЪाрдИ
    • рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि
    • рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी
    • рд╕рддрдд рдХृрд╖ि

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Agriculture & Irrigation Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рдд, рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдПрд╡ं рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 22

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рдд, рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдПрд╡ं рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓ рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рдд, рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░, рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдФрд░ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं। рдпрд╣ рдкेрдЬ UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпाँ

рдирджी рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рдиीрд▓ рдирджी рдЕрдл्рд░ीрдХा рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд▓ंрдмी рдирджिрдпों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ
рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣
рдпांрдЧ्рдд्рдЬ़ी рдирджी рдПрд╢िрдпा рдЪीрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी
рдоिрд╕िрд╕िрдкी рдирджी рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдирджी
рдбेрди्рдпूрдм рдирджी рдпूрд░ोрдк рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдмрд╣рддी рд╣ै

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░्рд╡рдд

  • рд╣िрдоाрд▓рдп – рдПрд╢िрдпा
  • рдПंрдбीрдЬ – рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рд░ॉрдХी рдкрд░्рд╡рдд – рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рдЖрд▓्рдк्рд╕ – рдпूрд░ोрдк
  • рдПрдЯрд▓рд╕ рдкрд░्рд╡рдд – рдЕрдл्рд░ीрдХा

рд╣िрдоाрд▓рдп рдкрд░्рд╡рдд

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै। рдоाрдЙंрдЯ рдПрд╡рд░ेрд╕्рдЯ рд╣िрдоाрд▓рдп рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।


рдПंрдбीрдЬ рдкрд░्рд╡рдд

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмी рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै, рдЬो рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд░ुрд╕्рдерд▓

  • рд╕рд╣ाрд░ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдЧोрдмी рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдХाрд▓ाрд╣ाрд░ी рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдЕрдЯाрдХाрдоा рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рд╕рд╣ाрд░ा рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।


рдЧोрдмी рдорд░ुрд╕्рдерд▓

рдпрд╣ рдоंрдЧोрд▓िрдпा рдФрд░ рдЪीрди рдоें рд╕्рдеिрдд рд╢ीрдд рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЕрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рдЖрд░्рдХрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рджрдХ्рд╖िрдгी рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЧрд╣рд░ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै।


рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд░рдЦा рдЧрдпा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдорд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

  • рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдЬिрдм्рд░ाрд▓्рдЯрд░ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдмेрд░िंрдЧ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдкाрдХ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

рдпрд╣ рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХो рдЬोрдб़рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрд░्рдЧ рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╣рд░ें

  • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░
  • рдкрдиाрдоा рдирд╣рд░
  • рдХीрд▓ рдирд╣рд░

рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░

рдпрд╣ рднूрдордз्рдп рд╕ाрдЧрд░ рдФрд░ рд▓ाрд▓ рд╕ाрдЧрд░ рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рдПрд╢िрдпा рдХे рдмीрдЪ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрд░्рдЧ рд╣ै।


рдкрдиाрдоा рдирд╣рд░

рдпрд╣ рдЕрдЯрд▓ांрдЯिрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдШाрд╕рднूрдоि рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рд╕рд╡ाрдиा – рдЕрдл्рд░ीрдХा
  • рдк्рд░ेрдпрд░ी – рдЕрдоेрд░िрдХा
  • рд╕्рдЯेрдкी – рдПрд╢िрдпा
  • рдкрдо्рдкाрд╕ – рдЕрд░्рдЬेंрдЯीрдиा

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  • рд╕рд╣ाрд░ा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╣ै
  • рдЕрдоेрдЬрди рдирджी рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╣ै
  • рд╣िрдоाрд▓рдп рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा рд╣ै
  • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Amazon → рдЕрдзिрдХ рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣
  • Sahara → рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • Pacific Ocean → рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • Himalayas → рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा
  • Malacca Strait → рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ
  • Suez Canal → рдпूрд░ोрдк-рдПрд╢िрдпा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ

Mind Map – рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓

  • рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдирджिрдпाँ
    • рдкрд░्рд╡рдд
    • рдорд░ुрд╕्рдерд▓
    • рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
    • рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
    • рдирд╣рд░ें

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
World Geography Quick Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬ्рдп, рд░ाрдЬрдзाрдиी рдПрд╡ं рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 21

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬ्рдп, рд░ाрдЬрдзाрдиी рдПрд╡ं рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

рднाрд░рдд рдХे рд░ाрдЬ्рдп, рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпाँ, рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ UPSC рддрдеा рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ैं।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬ्рдп рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпाँ

рд░ाрдЬ्рдп рд░ाрдЬрдзाрдиी рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд▓рдЦрдирдК рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдЬрдпрдкुрд░ рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓
рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рднोрдкाрд▓ рднाрд░рдд рдХा рд╣ृрджрдп рдк्рд░рджेрд╢
рдЧुрдЬрд░ाрдд рдЧांрдзीрдирдЧрд░ рдХрдЪ्рдЫ рдХा рд░рдг
рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоुंрдмрдИ рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрдЬрдзाрдиी
рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХोрд▓рдХाрддा рд╕ुंрджрд░рд╡рди рдбेрд▓्рдЯा
рдЕрд╕рдо рджिрд╕рдкुрд░ рдЪाрдп рдЙрдд्рдкाрджрди
рдХेрд░рд▓ рддिрд░ुрд╡рдиंрддрдкुрд░рдо рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा
рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु рдЖрдИрдЯी рдЙрдж्рдпोрдЧ
рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдЪेрди्рдирдИ рдСрдЯोрдоोрдмाрдЗрд▓ рдЙрдж्рдпोрдЧ

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рд╣िрдоाрд▓рдп рдкрд░्рд╡рддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░
  • рдЙрдд्рддрд░ी рдоैрджाрди
  • рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рдкрдаाрд░
  • рддрдЯीрдп рдоैрджाрди
  • рдж्рд╡ीрдк рд╕рдоूрд╣

рд╣िрдоाрд▓рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрдоा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпों рдХा рд╕्рд░ोрдд рд╣ै।


рдЙрдд्рддрд░ी рдоैрджाрди

рдпрд╣ рдЧंрдЧा, рдпрдоुрдиा рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдирджिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдкрдЬाрдК рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै।


рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рдкрдаाрд░

рдпрд╣ рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдк्рд░ाрдЪीрди рднूрднाрдЧ рд╣ै।


рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЦрдиिрдЬ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдЭाрд░рдЦंрдб – рдХोрдпрд▓ा рдПрд╡ं рд▓ौрд╣ рдЕрдпрд╕्рдХ
  • рдУрдбिрд╢ा – рдмॉрдХ्рд╕ाрдЗрдЯ
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди – рддांрдмा рдПрд╡ं рдЬрд╕्рддा
  • рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ – рд▓ौрд╣ рдЕрдпрд╕्рдХ

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдкंрдЬाрдм – рдЧेрд╣ूँ рдЙрдд्рдкाрджрди
  • рд╣рд░िрдпाрдгा – рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХ्рд╖ेрдд्рд░
  • рдЕрд╕рдо – рдЪाрдп рдЙрдд्рдкाрджрди
  • рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ – рдХрдкाрд╕ рдЙрдд्рдкाрджрди
  • рдХेрд░рд▓ – рдорд╕ाрд▓े рдПрд╡ं рдиाрд░िрдпрд▓

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

  • рдоुंрдмрдИ – рд╡рд╕्рдд्рд░ рдПрд╡ं рд╡िрдд्рдд
  • рдЬрдорд╢ेрджрдкुрд░ – рд▓ौрд╣ рдПрд╡ं рдЗрд╕्рдкाрдд
  • рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु – рдЖрдИрдЯी рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рдЪेрди्рдирдИ – рдСрдЯोрдоोрдмाрдЗрд▓ рдЙрдж्рдпोрдЧ

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣

  • рдоुंрдмрдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рдХांрдбрд▓ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рдЪेрди्рдирдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рд╡िрд╢ाрдЦाрдкрдЯ्рдЯрдирдо рдмंрджрд░рдЧाрд╣

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

  • рдЬिрдо рдХॉрд░्рдмेрдЯ – рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб
  • рдХाрдЬीрд░ंрдЧा – рдЕрд╕рдо
  • рд░рдгрдеंрднौрд░ – рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди
  • рдЧिрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди – рдЧुрдЬрд░ाрдд

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рдбेрд▓्рдЯा

  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди рдбेрд▓्рдЯा – рдЧंрдЧा-рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░
  • рдЧोрджाрд╡рд░ी рдбेрд▓्рдЯा
  • рдХृрд╖्рдгा рдбेрд▓्рдЯा
  • рдХाрд╡ेрд░ी рдбेрд▓्рдЯा

рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

  • рдкाрдХ рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп
  • рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп

рднाрд░рдд рдХी рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

  • рд╡िрд╡िрдз рдЬрд▓рд╡ाрдпु
  • рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди
  • рд▓ंрдмी рддрдЯीрдп рд░ेрдЦा
  • рд╕рдоृрдж्рдз рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг UPSC рддрде्рдп

  • рдоुंрдмрдИ рднाрд░рдд рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрдЬрдзाрдиी рд╣ै
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  • рдЕрд╕рдо рдЪाрдп рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
  • рдмेंрдЧрд▓ुрд░ु рдЖрдИрдЯी рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рд╣ै
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдмрдб़ा рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рдбेрд▓्рдЯा рд╣ै

рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдмॉрдХ्рд╕

  • Rajasthan → рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • Assam → рдЪाрдп рдЙрдд्рдкाрджрди
  • Bengaluru → IT Hub
  • Mumbai → рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрдЬрдзाрдиी
  • Sundarbans → рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рдбेрд▓्рдЯा
  • Jharkhand → рдЦрдиिрдЬ рдХ्рд╖ेрдд्рд░

Mind Map – рднाрд░рдд рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдПрд╡ं рднूрдЧोрд▓

  • рднाрд░рдд
    • рд░ाрдЬ्рдп рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпाँ
    • рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░
    • рдЦрдиिрдЬ рдХ्рд╖ेрдд्рд░
    • рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░
    • рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░
    • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди

Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Indian States & Geography Revision 2026

UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕ рд╣िंрджी – рдЧ्рд░ैंрдб рдлाрдЗрдирд▓ рд░िрд╡ीрдЬрди, рдоाрдЗंрдб рдоैрдк्рд╕ рдПрд╡ं рдХ्рд╡िрдХ рдиोрдЯ्рд╕ 2026

 

рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп – UPSC рднूрдЧोрд▓ рд╕िंॉрдк्рд╕िрд╕

UPSC Geography Revision | Page 20

рдЧ्рд░ैंрдб рдлाрдЗрдирд▓ рд░िрд╡ीрдЬрди – рдоाрдЗंрдб рдоैрдк्рд╕ рдПрд╡ं рдХ्рд╡िрдХ рдиोрдЯ्рд╕

рдпрд╣ рдЕंрддिрдо рд░िрд╡ीрдЬрди рдкेрдЬ UPSC, APPSC, TSPSC, SSC, Railways рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдЧोрд▓ рд╡िрд╖рдпों рдХी рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓ – Final Quick Notes

  • рдкृрде्рд╡ी рдХी рдкрд░рддें – рднूрдкрд░्рдкрдЯी, рдоैंрдЯрд▓, рдХोрд░
  • рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ – рднूрдХंрдк рдоाрдкрди
  • рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी – рд╕рдХ्рд░िрдп, рд╕ुрдк्рдд, рдоृрдд
  • рдЪрдЯ्рдЯाрдиें – рдЖрдЧ्рдиेрдп, рдЕрд╡рд╕ाрджी, рдХाрдпांрддрд░िрдд
  • рдоृрджा рдЕрдкрд░рджрди – рдЬрд▓ рдПрд╡ं рд╡ाрдпु рдж्рд╡ाрд░ा

рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓ – Final Revision

  • рд╣िрдоाрд▓рдп – рдпुрд╡ा рдоोрдб़рджाрд░ рдкрд░्рд╡рдд
  • рдЧंрдЧा – рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी
  • рдирд░्рдорджा рдПрд╡ं рддाрдк्рддी – рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рдмрд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдирджिрдпाँ
  • рдеाрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓ – рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди
  • 82°30' рдкूрд░्рд╡ी рджेрд╢ांрддрд░ – рднाрд░рддीрдп рдоाрдирдХ рд╕рдордп

рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓ – Final Facts

  • рдПрд╢िрдпा – рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк
  • рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ – рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░
  • рд╕рд╣ाрд░ा – рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЧрд░्рдо рдорд░ुрд╕्рдерд▓
  • рдиीрд▓ рдирджी – рд▓ंрдмी рдирджिрдпों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ
  • рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ – рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоाрд░्рдЧ

рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг

  • рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ → рддाрдкрдоाрди рд╡ृрдж्рдзि
  • рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рддाрдкрди → рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा → рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ
  • SDG 13 → Climate Action
  • рдиेрдЯ рдЬ़ीрд░ो → рдХाрд░्рдмрди рд╕ंрддुрд▓рди

рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рд╕िंрдЪाрдИ

  • рдзाрди → рдЦрд░ीрдл рдлрд╕рд▓
  • рдЧेрд╣ूँ → рд░рдмी рдлрд╕рд▓
  • рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ → рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि → рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рд╡ृрдж्рдзि
  • рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि → рджूрдз рдЙрдд्рдкाрджрди

рдЙрдж्рдпोрдЧ рдПрд╡ं рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा

  • рд▓ौрд╣ рдПрд╡ं рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ → рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ
  • рдХोрдпрд▓ा → рдк्рд░рдоुрдЦ рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд╕ाрдзрди
  • рдоुंрдмрдИ → рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХेंрдж्рд░
  • рдЖрдИрдЯी рд╕ेрд╡ाрдПँ → рдк्рд░рдоुрдЦ рдиिрд░्рдпाрдд
  • рдоेрдХ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा → рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕

рдкрд░िрд╡рд╣рди рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░

  • рднाрд░рддीрдп рд░ेрд▓ → рдмрдб़ा рд░ेрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ
  • рдЙрдб़ाрди рдпोрдЬрдиा → рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╣рд╡ाрдИ рд╕ंрдкрд░्рдХ
  • рдоुंрдмрдИ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ → рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдоुрдж्рд░ी рдмंрджрд░рдЧाрд╣
  • рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп → рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдоुрдж्рд░ी рдоाрд░्рдЧ

рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди – Final Notes

  • NDMA → рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг
  • рд╕ुрдиाрдоी → рд╕рдоुрдж्рд░ी рднूрдХंрдк рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди
  • рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд → рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рднाрд╡
  • рдкूрд░्рд╡ рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी → рдЖрдкрджा рдиिрдпंрдд्рд░рдг

рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ → рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ
  • рд╕ुंрджрд░рд╡рди → рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди → рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡ → рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг

Top 20 One-Liner Revision Points

  1. рд░िрдХ्рдЯрд░ рд╕्рдХेрд▓ рднूрдХंрдк рдоाрдкрддा рд╣ै
  2. рднाрд░рдд рдХी рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоाрдирд╕ूрдиी рд╣ै
  3. рдЧंрдЧा рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджी рд╣ै
  4. рдеाрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  5. рдПрд╢िрдпा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╣ै
  6. рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै
  7. рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХृрд╖ि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै
  8. NDMA рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
  9. рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ें рддाрдкрдоाрди рдмрдв़ाрддी рд╣ैं
  10. SDGs рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ैं
  11. рдб्рд░िрдк рд╕िंрдЪाрдИ рдЬрд▓ рдмрдЪाрддी рд╣ै
  12. рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рдКрд░्рдЬा рд╣ै
  13. рдоुंрдмрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рд╣ै
  14. рд╣िрдоाрд▓рдп рдпुрд╡ा рдкрд░्рд╡рдд рд╣ैं
  15. рд╕ुंрджрд░рд╡рди рдоैंрдЧ्рд░ोрд╡ рд╡рди рд╣ै
  16. рдПрд▓ рдиीрдиो рдоाрдирд╕ूрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै
  17. рднाрд░рдд рдХा рдиेрдЯ рдЬ़ीрд░ो рд▓рдХ्рд╖्рдп 2070 рд╣ै
  18. рд▓ौрд╣ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╣ै
  19. рд▓рдХ्рд╖рдж्рд╡ीрдк рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै
  20. рдорд▓рдХ्рдХा рдЬрд▓рдбрдорд░ूрдордз्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै

Final Exam Booster Tips

  • рдк्рд░рддिрджिрди 30–50 MCQs рд╣рд▓ рдХрд░ें
  • рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░ें
  • NCERT рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдиिрдпрдоिрдд рдХрд░ें
  • рдХрд░ंрдЯ рдЕрдлेрдпрд░्рд╕ рдХो рднूрдЧोрд▓ рд╕े рдЬोрдб़ें
  • рдоाрдЗंрдб рдоैрдк्рд╕ рдФрд░ рд╢ॉрд░्рдЯ рдиोрдЯ्рд╕ рддैрдпाрд░ рдХрд░ें

Mega Mind Map – Complete Geography

  • UPSC Geography
    • рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓
    • рднाрд░рддीрдп рднूрдЧोрд▓
    • рд╡िрд╢्рд╡ рднूрдЧोрд▓
    • рдЬрд▓рд╡ाрдпु
    • рдХृрд╖ि
    • рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
    • рдЖрд░्рдеिрдХ рднूрдЧोрд▓
    • рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди

Motivational Revision Line

“рд▓рдЧाрддाрд░ рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╣ी рд╕рдлрд▓рддा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдХुंрдЬी рд╣ै।”


Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Grand Final Revision Notes 2026

UPSC Geography Synopsis Hindi Mega Learning Library 2026 – Complete Revision Hub

   Explore More: Hindi Geography Library | English GS Library | Telugu UPSC Library  UPSC Geography Synopsis Hind...