స్పెషల్ టాపిక్ – భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ సినాప్సిస్
UPSC Prelims Economy Revision | పేజీ 27
భారత బ్యాంకింగ్ మరియు ద్రవ్య విధానం
దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో బ్యాంకింగ్ రంగం కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. సేవింగ్స్, రుణాలు, పెట్టుబడులు మరియు ఆర్థిక లావాదేవీల నిర్వహణలో బ్యాంకులు ప్రధాన భాగస్వాములు.
రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI)
RBI భారతదేశ కేంద్ర బ్యాంక్. ఇది దేశ ద్రవ్య విధానాన్ని నియంత్రిస్తుంది.
RBI ముఖ్య విధులు
- కరెన్సీ జారీ
- ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ
- బ్యాంకుల పర్యవేక్షణ
- ప్రభుత్వ బ్యాంకర్గా వ్యవహరించడం
- విదేశీ మారక నిల్వల నిర్వహణ
RBI 1935లో స్థాపించబడింది.
ద్రవ్య విధానం (Monetary Policy)
ఆర్థిక వ్యవస్థలో ద్రవ్య సరఫరా మరియు వడ్డీ రేట్లను నియంత్రించే విధానాన్ని ద్రవ్య విధానం అంటారు.
ప్రధాన సాధనాలు
- Repo Rate
- Reverse Repo Rate
- CRR – Cash Reserve Ratio
- SLR – Statutory Liquidity Ratio
- Bank Rate
Repo Rate పెరిగితే రుణాల వడ్డీ రేట్లు కూడా పెరుగుతాయి.
ద్రవ్యోల్బణం (Inflation)
వస్తువులు మరియు సేవల ధరలు నిరంతరం పెరుగుతున్న పరిస్థితిని ద్రవ్యోల్బణం అంటారు.
ద్రవ్యోల్బణ రకాలు
- Demand Pull Inflation
- Cost Push Inflation
- Imported Inflation
అధిక ద్రవ్యోల్బణం ప్రజల కొనుగోలు శక్తిని తగ్గిస్తుంది.
బ్యాంకుల రకాలు
Commercial Banks
- State Bank of India
- Punjab National Bank
- Bank of Baroda
Cooperative Banks
వ్యవసాయం మరియు గ్రామీణాభివృద్ధికి సహాయపడే బ్యాంకులు.
Regional Rural Banks (RRBs)
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బ్యాంకింగ్ సేవల విస్తరణ కోసం ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
డిజిటల్ బ్యాంకింగ్
సాంకేతికత ఆధారంగా బ్యాంకింగ్ సేవలను అందించే విధానాన్ని డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ అంటారు.
ముఖ్య సేవలు
- UPI Payments
- Internet Banking
- Mobile Banking
- Digital Wallets
UPI వ్యవస్థ భారతదేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపులను విస్తరించింది.
ఆర్థిక సమావేశం (Financial Inclusion)
ప్రతి వ్యక్తికి బ్యాంకింగ్ మరియు ఆర్థిక సేవలు అందుబాటులో ఉండేలా చేయడాన్ని Financial Inclusion అంటారు.
ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు
- Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana
- Direct Benefit Transfer (DBT)
- RuPay Cards
- Digital India
Jan Dhan Yojana ద్వారా కోట్లాది బ్యాంకు ఖాతాలు ప్రారంభించబడ్డాయి.
స్టాక్ మార్కెట్
షేర్లు మరియు ఇతర ఆర్థిక పత్రాల కొనుగోలు-అమ్మకాలు జరిగే స్థలాన్ని స్టాక్ మార్కెట్ అంటారు.
భారత ప్రధాన స్టాక్ ఎక్స్చేంజ్లు
- BSE – Bombay Stock Exchange
- NSE – National Stock Exchange
SEBI స్టాక్ మార్కెట్ నియంత్రణ సంస్థ.
SEBI
Securities and Exchange Board of India పెట్టుబడిదారుల ప్రయోజనాలను రక్షిస్తుంది.
ముఖ్య విధులు
- స్టాక్ మార్కెట్ నియంత్రణ
- మోసాల నివారణ
- పెట్టుబడిదారుల రక్షణ
ఆర్థిక మోసాలు మరియు జాగ్రత్తలు
డిజిటల్ లావాదేవీలు పెరగడంతో ఆన్లైన్ మోసాలు కూడా పెరుగుతున్నాయి.
జాగ్రత్తలు
- OTP ఎవరికీ చెప్పకూడదు
- అధికారిక Apps మాత్రమే ఉపయోగించాలి
- బలమైన Passwords ఉపయోగించాలి
- సందేహాస్పద లింకులను ఓపెన్ చేయకూడదు
త్వరిత రివిజన్
- RBI → భారత కేంద్ర బ్యాంక్
- Repo Rate → RBI రుణ రేటు
- UPI → డిజిటల్ చెల్లింపు వ్యవస్థ
- SEBI → స్టాక్ మార్కెట్ నియంత్రణ సంస్థ
- Jan Dhan Yojana → Financial Inclusion పథకం
Mind Map – Banking & Monetary Policy
-
Indian Banking
- RBI
- Monetary Policy
- Inflation
- Digital Banking
- Financial Inclusion
- Stock Market
Shaktimatha Learning
Telugu Economy Synopsis
No comments:
Post a Comment