స్పెషల్ టాపిక్ – భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ సినాప్సిస్
UPSC Prelims Economy Revision | పేజీ 28
భారత ఆర్థిక ప్రణాళిక
దేశ ఆర్థికాభివృద్ధి కోసం ప్రభుత్వం రూపొందించే దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి విధానాలను ఆర్థిక ప్రణాళిక అంటారు.
స్వాతంత్ర్యం తరువాత భారతదేశం ప్రణాళికాబద్ధ ఆర్థికాభివృద్ధి విధానాన్ని అనుసరించింది.
పంచవర్ష ప్రణాళికలు
1951లో మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక ప్రారంభమైంది. వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, ఉద్యోగాలు మరియు మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి ప్రధాన లక్ష్యాలు.
ముఖ్య అంశాలు
- 1st Five Year Plan → వ్యవసాయం ప్రాధాన్యం
- 2nd Five Year Plan → పరిశ్రమల అభివృద్ధి
- Green Revolution → ఆహార ఉత్పత్తి పెంపు
- Liberalisation తరువాత కొత్త ఆర్థిక విధానాలు
2015లో Planning Commission స్థానంలో NITI Aayog ఏర్పాటైంది.
NITI Aayog
National Institution for Transforming India (NITI Aayog) దేశ అభివృద్ధి విధానాల రూపకల్పనలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
ముఖ్య విధులు
- Policy Formulation
- Cooperative Federalism ప్రోత్సాహం
- Sustainable Development Goals అమలు
- Innovation & Digital Governance
ప్రధానమంత్రి NITI Aayog చైర్మన్గా ఉంటారు.
భారత వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ
భారతదేశంలో పెద్దశాతం ప్రజలు వ్యవసాయంపై ఆధారపడి జీవిస్తున్నారు. వ్యవసాయం గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు పునాది.
వ్యవసాయ సమస్యలు
- మాన్సూన్పై ఆధారపడటం
- చిన్న భూస్వామ్యం
- రుణ భారం
- నిల్వ సౌకర్యాల కొరత
ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు
- PM-KISAN
- e-NAM
- Soil Health Card
- Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana
పరిశ్రమల అభివృద్ధి
దేశ ఆర్థికాభివృద్ధిలో పరిశ్రమల రంగం కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఉద్యోగాల సృష్టి మరియు ఎగుమతుల పెరుగుదలకు పరిశ్రమలు సహాయపడుతున్నాయి.
ప్రధాన పరిశ్రమలు
- Steel Industry
- Textile Industry
- Automobile Industry
- IT Industry
- Pharmaceutical Industry
Make in India కార్యక్రమం దేశీయ తయారీ రంగాన్ని ప్రోత్సహిస్తోంది.
MSME రంగం
Micro, Small and Medium Enterprises దేశ ఆర్థికాభివృద్ధిలో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.
MSME ప్రయోజనాలు
- ఉపాధి అవకాశాలు
- ఎగుమతుల పెరుగుదల
- గ్రామీణ పరిశ్రమల అభివృద్ధి
- Innovation ప్రోత్సాహం
Startup India మరియు Mudra Yojana MSME రంగానికి మద్దతు ఇస్తున్నాయి.
విదేశీ వాణిజ్యం
దేశాల మధ్య వస్తువులు మరియు సేవల మార్పిడిని విదేశీ వాణిజ్యం అంటారు.
ఎగుమతులు
- IT Services
- Pharmaceuticals
- Textiles
- Engineering Goods
దిగుమతులు
- Crude Oil
- Gold
- Electronics
Balance of Trade దేశ ఆర్థిక స్థితిని ప్రభావితం చేస్తుంది.
Liberalisation, Privatisation, Globalisation (LPG)
1991 ఆర్థిక సంస్కరణల ద్వారా భారతదేశంలో LPG విధానాలు అమలులోకి వచ్చాయి.
ప్రధాన లక్ష్యాలు
- ప్రైవేట్ రంగ ప్రోత్సాహం
- విదేశీ పెట్టుబడుల ఆకర్షణ
- ప్రపంచ మార్కెట్లతో అనుసంధానం
1991 ఆర్థిక సంస్కరణలు భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక మలుపు.
సుస్థిర ఆర్థికాభివృద్ధి
పర్యావరణ పరిరక్షణతో పాటు ఆర్థికాభివృద్ధిని సాధించడాన్ని సుస్థిర అభివృద్ధి అంటారు.
ముఖ్య అంశాలు
- Green Economy
- Renewable Energy
- Pollution Control
- Resource Conservation
Climate Change నేపథ్యంలో Green Development ప్రాధాన్యం పెరుగుతోంది.
త్వరిత రివిజన్
- 1951 → First Five Year Plan
- NITI Aayog → Policy Think Tank
- PM-KISAN → రైతు సహాయ పథకం
- LPG Reforms → 1991 ఆర్థిక సంస్కరణలు
- MSME → చిన్న మరియు మధ్య తరహా పరిశ్రమలు
Mind Map – Economic Planning & Development
-
Indian Economy
- Five Year Plans
- NITI Aayog
- Agriculture
- Industries
- MSME
- LPG Reforms
Shaktimatha Learning
Telugu Economy Synopsis
No comments:
Post a Comment