विशेष विषय – UPSC भूगोल सिंॉप्सिस
UPSC Geography Revision | Page 34
भारत की जलवायु, मानसून एवं मौसम प्रणाली
भारत की जलवायु, मानसून, पवन प्रणाली और मौसमीय परिवर्तन भारतीय भूगोल के अत्यंत महत्वपूर्ण विषय हैं। यह विषय UPSC तथा अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं में विशेष महत्व रखता है।
जलवायु (Climate)
किसी क्षेत्र की दीर्घकालिक मौसमीय परिस्थितियों को जलवायु कहा जाता है।
भारत की जलवायु की विशेषताएँ
- मानसूनी जलवायु
- क्षेत्रीय विविधता
- ऋतु परिवर्तन
- असमान वर्षा वितरण
भारत की प्रमुख ऋतुएँ
- शीत ऋतु
- ग्रीष्म ऋतु
- वर्षा ऋतु
- शरद ऋतु
मानसून (Monsoon)
ऋतु के अनुसार पवनों की दिशा में परिवर्तन को मानसून कहा जाता है।
दक्षिण-पश्चिम मानसून
यह भारत में वर्षा का प्रमुख स्रोत है। यह जून से सितंबर तक सक्रिय रहता है।
दक्षिण-पश्चिम मानसून की शाखाएँ
- अरब सागर शाखा
- बंगाल की खाड़ी शाखा
अरब सागर शाखा
यह पश्चिमी घाट से टकराकर भारी वर्षा कराती है।
बंगाल की खाड़ी शाखा
यह उत्तर-पूर्व भारत और गंगा के मैदानों में वर्षा कराती है।
उत्तर-पूर्व मानसून
यह मुख्यतः तमिलनाडु तट पर वर्षा करता है। यह अक्टूबर से दिसंबर के बीच सक्रिय रहता है।
भारत में वर्षा के प्रकार
- पर्वतीय वर्षा
- संवहनीय वर्षा
- चक्रवाती वर्षा
पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbances)
ये भूमध्यसागर क्षेत्र से आने वाली पवन प्रणाली है, जो उत्तर भारत में शीतकालीन वर्षा कराती है।
एल नीनो (El Niño)
प्रशांत महासागर के तापमान में वृद्धि से जुड़ी जलवायु घटना। यह भारत के मानसून को प्रभावित करती है।
ला नीना (La Niña)
प्रशांत महासागर के तापमान में कमी से जुड़ी घटना। यह सामान्य से अधिक वर्षा ला सकती है।
भारत के सर्वाधिक वर्षा वाले क्षेत्र
- मौसिनराम
- चेरापूंजी
भारत के शुष्क क्षेत्र
- थार मरुस्थल
- लद्दाख क्षेत्र
चक्रवात एवं मानसून
बंगाल की खाड़ी और अरब सागर में बनने वाले चक्रवात तटीय क्षेत्रों में भारी वर्षा और नुकसान पहुँचाते हैं।
जलवायु परिवर्तन एवं मानसून
जलवायु परिवर्तन के कारण मानसून की अनिश्चितता बढ़ रही है।
भारत के प्रमुख मौसम संस्थान
- भारतीय मौसम विभाग (IMD)
- राष्ट्रीय आपदा प्रबंधन प्राधिकरण (NDMA)
भारतीय मौसम विभाग (IMD)
यह मौसम पूर्वानुमान और चक्रवात चेतावनी जारी करता है।
महत्वपूर्ण UPSC तथ्य
- भारत की जलवायु मानसूनी है
- दक्षिण-पश्चिम मानसून वर्षा का मुख्य स्रोत है
- मौसिनराम विश्व का अधिक वर्षा वाला क्षेत्र है
- पश्चिमी विक्षोभ शीतकालीन वर्षा कराते हैं
- एल नीनो मानसून को प्रभावित करता है
त्वरित पुनरावृत्ति बॉक्स
- Monsoon → मानसून
- South-West Monsoon → दक्षिण-पश्चिम मानसून
- Western Disturbances → पश्चिमी विक्षोभ
- El Niño → एल नीनो
- La Niña → ला नीना
- IMD → भारतीय मौसम विभाग
Mind Map – जलवायु एवं मानसून
-
भारतीय जलवायु
- मानसून
- वर्षा
- पवन प्रणाली
- एल नीनो
- ला नीना
- IMD
Shaktimatha Learning
UPSC Geography Synopsis – Hindi Version
Climate & Monsoon Revision 2026
No comments:
Post a Comment