స్పెషల్ టాపిక్ – భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ సినాప్సిస్
UPSC Prelims Economy Revision | పేజీ 26
భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ – పరిచయం
దేశంలోని ఉత్పత్తి, వినియోగం, పంపిణీ మరియు ఆదాయ వ్యవస్థను ఆర్థిక వ్యవస్థ అంటారు. భారతదేశం మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థను అనుసరిస్తుంది.
ప్రభుత్వ రంగం మరియు ప్రైవేట్ రంగం రెండూ భారత ఆర్థికాభివృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.
జాతీయ ఆదాయం
ఒక దేశంలో నిర్దిష్ట కాలంలో ఉత్పత్తి చేసిన వస్తువులు మరియు సేవల మొత్తం విలువను జాతీయ ఆదాయం అంటారు.
ముఖ్య భావనలు
- GDP → Gross Domestic Product
- GNP → Gross National Product
- NNP → Net National Product
- Per Capita Income → తలసరి ఆదాయం
GDP దేశ ఆర్థిక స్థితిని కొలిచే ముఖ్య సూచిక.
ఆర్థిక రంగాలు
Primary Sector
- వ్యవసాయం
- మత్స్య పరిశ్రమ
- గనులు
Secondary Sector
- పరిశ్రమలు
- తయారీ రంగం
Tertiary Sector
- బ్యాంకింగ్
- రవాణా
- IT సేవలు
- విద్య మరియు ఆరోగ్యం
భారతదేశంలో సేవా రంగం వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది.
బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ
దేశ ఆర్థికాభివృద్ధిలో బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. డిపాజిట్లు స్వీకరించడం మరియు రుణాలు ఇవ్వడం బ్యాంకుల ప్రధాన విధులు.
Reserve Bank of India (RBI)
- భారత కేంద్ర బ్యాంక్
- కరెన్సీ జారీ
- ద్రవ్య విధాన నియంత్రణ
- బ్యాంకుల పర్యవేక్షణ
RBI 1935లో స్థాపించబడింది.
ద్రవ్యోల్బణం (Inflation)
వస్తువులు మరియు సేవల ధరలు నిరంతరం పెరుగుతున్న పరిస్థితిని ద్రవ్యోల్బణం అంటారు.
ద్రవ్యోల్బణ ప్రభావాలు
- కొనుగోలు శక్తి తగ్గుతుంది
- జీవన వ్యయం పెరుగుతుంది
- పేదలపై అధిక ప్రభావం
RBI Repo Rate ద్వారా ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
పన్నుల వ్యవస్థ
ప్రభుత్వ ఆదాయానికి పన్నులు ప్రధాన వనరు.
పన్నుల రకాలు
- Direct Taxes
- Indirect Taxes
GST
Goods and Services Tax (GST) ఒకే పన్ను విధానం. 2017లో అమలులోకి వచ్చింది.
పేదరికం మరియు నిరుద్యోగం
పేదరికం మరియు నిరుద్యోగం భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రధాన సవాళ్లు.
ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు
- MGNREGA
- Skill India
- Startup India
- Stand Up India
నైపుణ్యాభివృద్ధి ఉపాధి అవకాశాలను పెంచుతుంది.
భారత బడ్జెట్
ప్రభుత్వ ఆదాయం మరియు వ్యయాల వార్షిక ప్రణాళికను బడ్జెట్ అంటారు.
బడ్జెట్ ముఖ్యాంశాలు
- Revenue Budget
- Capital Budget
- Fiscal Deficit
- Public Expenditure
ప్రతి సంవత్సరం కేంద్ర బడ్జెట్ను ఆర్థిక మంత్రి పార్లమెంట్లో ప్రవేశపెడతారు.
ఆర్థిక ప్రణాళిక మరియు అభివృద్ధి
దేశ ఆర్థికాభివృద్ధి కోసం ప్రభుత్వం వివిధ ప్రణాళికలు అమలు చేస్తుంది.
ముఖ్య అంశాలు
- NITI Aayog → విధాన రూపకల్పన సంస్థ
- Sustainable Development → సుస్థిర అభివృద్ధి
- Digital Economy → డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ
Digital India కార్యక్రమం డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ అభివృద్ధికి దోహదం చేస్తోంది.
త్వరిత రివిజన్
- GDP → దేశీయ ఉత్పత్తి మొత్తం విలువ
- RBI → భారత కేంద్ర బ్యాంక్
- Inflation → ధరల పెరుగుదల
- GST → ఒకే పన్ను విధానం
- NITI Aayog → విధాన సంస్థ
Mind Map – Indian Economy
-
Indian Economy
- National Income
- Banking
- Inflation
- Taxation
- Budget
- Economic Development
Shaktimatha Learning
Telugu Economy Synopsis
No comments:
Post a Comment