స్పెషల్ టాపిక్ – భారత రాజ్యాంగ సినాప్సిస్
UPSC Prelims Constitutional Revision | పేజీ 23
సుప్రీంకోర్టు
సుప్రీంకోర్టు భారతదేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం. రాజ్యాంగ పరిరక్షణ మరియు న్యాయ పరిపాలనలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
రాజ్యాంగంలోని Articles 124 నుండి 147 వరకు సుప్రీంకోర్టుకు సంబంధించిన అంశాలు ఉన్నాయి.
సుప్రీంకోర్టు నిర్మాణం
- Chief Justice of India
- ఇతర న్యాయమూర్తులు
న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
ముఖ్య అంశాలు
- సుప్రీంకోర్టు స్థానం → న్యూఢిల్లీ
- Chief Justice → ప్రధాన న్యాయమూర్తి
- రాజ్యాంగ పరిరక్షక సంస్థ
సుప్రీంకోర్టు అధికార పరిధి
Original Jurisdiction
రాష్ట్రాల మధ్య మరియు కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది.
Appellate Jurisdiction
హైకోర్టుల తీర్పులపై అప్పీలు స్వీకరిస్తుంది.
Advisory Jurisdiction
రాష్ట్రపతి అడిగిన ప్రశ్నలపై సలహా ఇస్తుంది.
Judicial Review
పార్లమెంట్ మరియు రాష్ట్ర శాసనసభలు చేసిన చట్టాలు రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా ఉన్నాయా లేదా అని పరిశీలించే అధికారాన్ని Judicial Review అంటారు.
ఇది భారత న్యాయవ్యవస్థ యొక్క ముఖ్య లక్షణం.
Judicial Activism
ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం న్యాయస్థానాలు చురుకుగా వ్యవహరించడాన్ని Judicial Activism అంటారు.
Public Interest Litigation (PIL)
సామాన్య ప్రజల హక్కుల రక్షణ కోసం దాఖలు చేసే పిటిషన్ను PIL అంటారు.
హైకోర్టులు
ప్రతి రాష్ట్రానికి లేదా కొన్ని రాష్ట్రాలకు కలిపి హైకోర్టులు ఏర్పాటు చేయబడతాయి.
ముఖ్య అంశాలు
- Article 214 → High Courts
- రాష్ట్ర స్థాయి అత్యున్నత న్యాయస్థానం
- Writ Jurisdiction కలిగి ఉంటుంది
హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను కూడా రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
Writs
మౌలిక హక్కుల పరిరక్షణ కోసం సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టులు Writs జారీ చేస్తాయి.
ప్రధాన Writs
- Habeas Corpus
- Mandamus
- Prohibition
- Certiorari
- Quo Warranto
Article 32 → Supreme Court Writs
Article 226 → High Court Writs
అటార్నీ జనరల్
భారత ప్రభుత్వ ప్రధాన న్యాయ సలహాదారుని Attorney General అంటారు.
ముఖ్య అంశాలు
- రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
- పార్లమెంట్లో మాట్లాడే హక్కు ఉంది
- ఓటు హక్కు లేదు
కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (CAG)
ప్రభుత్వ ఆదాయం మరియు వ్యయాలను పరిశీలించే రాజ్యాంగ సంస్థను CAG అంటారు.
ముఖ్య అంశాలు
- Article 148 → CAG
- ప్రభుత్వ ఖర్చుల ఆడిట్
- ఆర్థిక పారదర్శకతకు కీలకం
ఎన్నికల సంఘం
దేశంలో స్వేచ్ఛాయుత మరియు నిష్పాక్షిక ఎన్నికలను నిర్వహించే రాజ్యాంగ సంస్థ Election Commission.
ముఖ్య అంశాలు
- Article 324 → Election Commission
- Chief Election Commissioner
- లోక్సభ మరియు రాష్ట్ర ఎన్నికల నిర్వహణ
త్వరిత రివిజన్
- Article 124 → Supreme Court
- Article 214 → High Courts
- Article 32 → Writs by Supreme Court
- Article 148 → CAG
- Article 324 → Election Commission
Mind Map – Judiciary & Constitutional Bodies
-
Indian Judiciary
- Supreme Court
- High Courts
- Judicial Review
- Writs
- CAG
- Election Commission
Shaktimatha Learning
Telugu Constitutional Synopsis
No comments:
Post a Comment