శక్తిమాత లెర్నింగ్ | UPSC సివిల్ సర్వీసెస్ పరీక్ష 2026 | సంపూర్ణ GS కోర్స్ | రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy - DPSPs) | డైలీ కరెంట్ అఫైర్స్ | ప్రత్యేక అంశం | UPSC మెయిన్స్ ప్రశ్నలు & నమూనా సమాధానాలు | UPSC ప్రిలిమ్స్ MCQs | పేజీ 4

 

శక్తిమాత లెర్నింగ్

UPSC సివిల్ సర్వీసెస్ పరీక్ష – 2026

సంపూర్ణ GS కోర్స్

PAGE 4 • PART 1

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy)

GS Paper II | భారత రాజ్యాంగం | భారత రాజ్యవ్యవస్థ | UPSC | APPSC | TSPSC | State PSC

ఈరోజు ముఖ్యాంశం

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSPs) భారతదేశాన్ని సంక్షేమ రాజ్యంగా (Welfare State) తీర్చిదిద్దేందుకు రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన మార్గదర్శక సూత్రాలు. ఇవి న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయలేనప్పటికీ, దేశ పరిపాలనకు అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనవి.

UPSC ఎందుకు అడుగుతుంది?

• GS Paper-IIలో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం.
• ప్రాథమిక హక్కులతో సంబంధం.
• సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణానికి పునాది.
• ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల రాజ్యాంగ ఆధారం.

రాజ్యాంగంలో స్థానం

అంశం	వివరాలు
భాగం	Part IV
అధికరణాలు	Articles 36–51
ప్రేరణ	ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం
స్వభావం	న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయలేనివి

DPSPs ప్రధాన లక్ష్యాలు

• సామాజిక న్యాయం.
• ఆర్థిక సమానత్వం.
• సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణం.
• పేదరిక నిర్మూలన.
• విద్య మరియు ఆరోగ్య అభివృద్ధి.
• పర్యావరణ పరిరక్షణ.
• గ్రామ స్వరాజ్య సాధన.

DPSPs వర్గీకరణ

వర్గం	ఉదాహరణలు
సామ్యవాద సూత్రాలు	సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం
గాంధేయ సూత్రాలు	గ్రామపంచాయతీలు, కుటీర పరిశ్రమలు
ఉదార-మేధో సూత్రాలు	ఏకరీతి పౌర స్మృతి, పర్యావరణ పరిరక్షణ

ప్రస్తుత ప్రాముఖ్యత

ఉచిత విద్య, ఆరోగ్య సేవలు, పోషకాహారం, మహిళా సాధికారత, పర్యావరణ పరిరక్షణ, గ్రామీణాభివృద్ధి, సామాజిక భద్రత వంటి ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలన్నీ ఆదేశిక సూత్రాల స్ఫూర్తితో అమలు చేయబడుతున్నాయి.

ప్రస్తుత సమకాలీన అంశాలు

• NEP 2020
• ఆయుష్మాన్ భారత్
• పోషణ్ అభియాన్
• జల్ జీవన్ మిషన్
• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్
• మహిళా సాధికారత
• సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDGs)

UPSC Value Addition

• Articles 36–51 → Directive Principles.
• ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించబడ్డాయి.
• Fundamental Rights + DPSPs = Welfare State.
• Minerva Mills (1980) → FR & DPSPs సమతుల్యత.

60 Seconds Revision

Articles 36–51 • Part IV • Ireland • Welfare State • Social Justice • Gandhian Principles • Socialist Principles • Liberal Principles • Minerva Mills • NEP 2020 • SDGs

భాగం 2 – ప్రత్యేక అంశం (Special Topic)

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy - DPSPs)

GS Paper II | భారత రాజ్యాంగం | భారత రాజ్యవ్యవస్థ | సంక్షేమ రాజ్యం | UPSC | APPSC | TSPSC

పరిచయం

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy - DPSPs) భారత రాజ్యాంగంలోని Part IV (Articles 36–51)లో పొందుపరచబడ్డాయి. ఇవి న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయలేనప్పటికీ, దేశ పరిపాలనలో ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శక సూత్రాలుగా పనిచేస్తాయి. భారతదేశాన్ని సామాజిక, ఆర్థిక మరియు రాజకీయ న్యాయం కలిగిన సంక్షేమ రాజ్యంగా తీర్చిదిద్దడం వీటి ప్రధాన లక్ష్యం.

చారిత్రక నేపథ్యం

• ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించబడ్డాయి.
• 1937 Irish Constitution ప్రభావం ఉంది.
• సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణమే ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.
• రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ప్రజల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడానికి వీటిని చేర్చారు.

రాజ్యాంగంలో స్థానం

అంశం	వివరాలు
భాగం	Part IV
అధికరణాలు	Articles 36–51
మూలం	Irish Constitution
స్వభావం	న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయలేనివి

DPSPs వర్గీకరణ

1. సామ్యవాద సూత్రాలు

• సామాజిక న్యాయం
• ఆర్థిక సమానత్వం
• ఉద్యోగ అవకాశాలు
• పేదరిక నిర్మూలన

2. గాంధేయ సూత్రాలు

• గ్రామపంచాయతీల అభివృద్ధి
• కుటీర పరిశ్రమలు
• పశుసంవర్ధక అభివృద్ధి
• మద్యపాన నిషేధం

3. ఉదార-మేధో సూత్రాలు

• ఏకరీతి పౌర స్మృతి (Uniform Civil Code)
• న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం
• పర్యావరణ పరిరక్షణ
• అంతర్జాతీయ శాంతి

ప్రధాన అధికరణాలు

• Article 38 – సామాజిక న్యాయం
• Article 39 – సమాన అవకాశాలు
• Article 39A – ఉచిత న్యాయ సహాయం
• Article 40 – గ్రామపంచాయతీలు
• Article 41 – పని, విద్య, ప్రజా సహాయం
• Article 42 – కార్మిక సంక్షేమం
• Article 43 – జీవన వేతనం
• Article 44 – Uniform Civil Code
• Article 45 – బాల్య విద్య
• Article 46 – SC/ST సంక్షేమం
• Article 47 – పోషకాహారం, ప్రజారోగ్యం
• Article 48A – పర్యావరణ పరిరక్షణ
• Article 50 – న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం
• Article 51 – అంతర్జాతీయ శాంతి

ప్రభుత్వ పథకాలతో సంబంధం

• ఆయుష్మాన్ భారత్
• జల్ జీవన్ మిషన్
• పోషణ్ అభియాన్
• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్
• PM-KISAN
• మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం (MGNREGA)
• జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020)

ప్రాథమిక హక్కులు మరియు DPSPs

ప్రాథమిక హక్కులు	DPSPs
న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయవచ్చు	అమలు చేయలేరు
వ్యక్తిగత హక్కులు	సామాజిక సంక్షేమం
ప్రతికూల బాధ్యతలు	సానుకూల బాధ్యతలు

ముఖ్య సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు

• Champakam Dorairajan Case (1951)
• Kesavananda Bharati Case (1973)
• Minerva Mills Case (1980)
• Unnikrishnan Case (1993)
• Olga Tellis Case (1985)

సమకాలీన ప్రాముఖ్యత

• సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable Development)
• పర్యావరణ పరిరక్షణ
• పోషకాహార భద్రత
• సామాజిక భద్రత
• డిజిటల్ విద్య
• సమగ్ర ఆరోగ్య సేవలు
• గ్రామీణ అభివృద్ధి

UPSC Value Addition

• Articles 36–51 → DPSPs
• Part IV → Welfare State
• Irish Constitution → Source
• Article 39A → Free Legal Aid
• Article 48A → Environment Protection
• Minerva Mills (1980) → FR & DPSPs పరస్పర పరిపూరకాలు.

30 సెకన్ల రివిజన్

• Part IV
• Articles 36–51
• Irish Constitution
• Socialist • Gandhian • Liberal Principles
• Article 39A
• Article 44
• Article 48A
• Article 50
• Minerva Mills
• Welfare State

```

భాగం 3 – UPSC మెయిన్స్ ప్రశ్నలు & నమూనా సమాధానాలు

GS Paper II | భారత రాజ్యాంగం | రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSPs) | సమాధాన రచన అభ్యాసం

ప్రశ్న 1 (10 మార్కులు | 150 పదాలు)

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSPs) అంటే ఏమిటి? వాటి లక్ష్యాలను వివరించండి.

నమూనా సమాధానం

పరిచయం

DPSPs అనేవి రాజ్యాంగంలోని Part IV (Articles 36–51)లో పొందుపరచబడిన ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శక సూత్రాలు.

ప్రధాన అంశాలు

• సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణం.
• సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం.
• ప్రజల జీవన ప్రమాణాల మెరుగుదల.
• సమాన అవకాశాల కల్పన.

ముగింపు

భారతదేశాన్ని సమానత్వం, న్యాయం ఆధారిత సంక్షేమ రాజ్యంగా తీర్చిదిద్దడమే DPSPs ప్రధాన లక్ష్యం.

ప్రశ్న 2 (15 మార్కులు | 250 పదాలు)

ప్రాథమిక హక్కులు మరియు రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సంబంధాన్ని విశ్లేషించండి.

నమూనా సమాధానం

పరిచయం

ప్రాథమిక హక్కులు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను పరిరక్షిస్తే, DPSPs సామాజిక సంక్షేమాన్ని సాధించడానికి ప్రభుత్వానికి మార్గనిర్దేశం చేస్తాయి.

విశ్లేషణ

• రెండూ రాజ్యాంగ ప్రాథమిక లక్ష్యాలను నెరవేర్చుతాయి.
• సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణానికి పరస్పర పరిపూరకాలు.
• Minerva Mills (1980) తీర్పు సమతుల్యతను నొక్కి చెప్పింది.
• ప్రజాస్వామ్యానికి రెండూ సమానంగా అవసరం.

ముగింపు

ప్రాథమిక హక్కులు మరియు DPSPs కలిసి రాజ్యాంగ సామాజిక న్యాయ లక్ష్యాలను సాకారం చేస్తాయి.

ప్రశ్న 3 (15 మార్కులు)

భారతదేశంలో సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణంలో DPSPs పాత్రను విశ్లేషించండి.

ప్రశ్న 4 (10 మార్కులు)

DPSPs వర్గీకరణను ఉదాహరణలతో వివరించండి.

ప్రశ్న 5 (15 మార్కులు)

Uniform Civil Code (Article 44) అమలుపై రాజ్యాంగ, సామాజిక మరియు రాజకీయ అంశాలను విశ్లేషించండి.

ప్రశ్న 6 (15 మార్కులు)

Article 39A ప్రకారం ఉచిత న్యాయ సహాయం (Free Legal Aid) సామాజిక న్యాయాన్ని ఎలా బలోపేతం చేస్తుంది?

ప్రశ్న 7 (10 మార్కులు)

Article 48A ప్రకారం పర్యావరణ పరిరక్షణ ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.

ప్రశ్న 8 (15 మార్కులు)

సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) సాధనలో DPSPs పాత్రను విశ్లేషించండి.

ప్రశ్న 9 (10 మార్కులు)

గ్రామ స్వరాజ్య సాధనలో Article 40 ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.

ప్రశ్న 10 (15 మార్కులు)

నేటి భారతదేశంలో ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల అమలులో రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాల ప్రాసంగికతను విశ్లేషించండి.

వ్యాస రచన (Essay Practice)

వ్యాసం – 1

"రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు – భారత సంక్షేమ రాజ్యానికి మార్గదర్శకాలు."

వ్యాసం – 2

"సామాజిక న్యాయం సాధనలో భారత రాజ్యాంగం పాత్ర."

వ్యాసం – 3

"ప్రాథమిక హక్కులు మరియు రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు – ప్రజాస్వామ్యానికి రెండు చక్రాలు."

UPSC Answer Writing Value Addition

• Articles 36–51 తప్పనిసరిగా పేర్కొనండి.
• Irish Constitution మూలంగా పేర్కొనండి.
• Minerva Mills (1980), Champakam Dorairajan (1951), Kesavananda Bharati (1973) తీర్పులను చేర్చండి.
• ప్రభుత్వ పథకాల ఉదాహరణలు (MGNREGA, Ayushman Bharat, PM-KISAN, Jal Jeevan Mission) ఇవ్వండి.
• SDGs మరియు Welfare State భావనను అనుసంధానించండి.
• Way Forward‌తో సమాధానాన్ని ముగించండి.

ఈరోజు Answer Writing Challenge

ప్రశ్నలు 1, 2, 5లకు 45 నిమిషాల్లో సమాధానాలు రాయండి. ప్రతి సమాధానంలో సంబంధిత అధికరణాలు, సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, ప్రభుత్వ పథకాలు మరియు సమకాలీన ఉదాహరణలను చేర్చండి.

భాగం 4 – UPSC ప్రిలిమ్స్ MCQs

GS Paper II | భారత రాజ్యాంగం | రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSPs) | UPSC | APPSC | TSPSC | State PSC

MCQ – 1

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగంలో ఉన్నాయి?

1. Part III
2. Part IV
3. Part IVA
4. Part V

సరైన సమాధానం: B) Part IV

MCQ – 2

DPSPs ఏ అధికరణాల మధ్య ఉన్నాయి?

1. Articles 12–35
2. Articles 32–51
3. Articles 36–51
4. Articles 51A–60

సరైన సమాధానం: C) Articles 36–51

MCQ – 3

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు ఏ దేశ రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించబడ్డాయి?

1. అమెరికా
2. బ్రిటన్
3. ఐర్లాండ్
4. కెనడా

సరైన సమాధానం: C) ఐర్లాండ్

MCQ – 4

Uniform Civil Code ఏ అధికరణంలో ఉంది?

1. Article 39
2. Article 40
3. Article 44
4. Article 48A

సరైన సమాధానం: C) Article 44

MCQ – 5

ఉచిత న్యాయ సహాయం (Free Legal Aid) ఏ అధికరణంలో ఉంది?

1. Article 38
2. Article 39A
3. Article 42
4. Article 46

సరైన సమాధానం: B) Article 39A

MCQ – 6

గ్రామపంచాయతీల ఏర్పాటు ఏ అధికరణంలో పేర్కొనబడింది?

1. Article 40
2. Article 41
3. Article 43
4. Article 45

సరైన సమాధానం: A) Article 40

MCQ – 7

పర్యావరణ పరిరక్షణకు సంబంధించిన అధికరణం ఏది?

1. Article 44
2. Article 47
3. Article 48A
4. Article 50

సరైన సమాధానం: C) Article 48A

MCQ – 8

క్రింది వాటిలో DPSPs గురించి సరైన ప్రకటన ఏది?

1. న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయవచ్చు.
2. ప్రాథమిక హక్కులతో సమానంగా ఉంటాయి.
3. ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శక సూత్రాలు.
4. అవి కేవలం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు మాత్రమే వర్తిస్తాయి.

సరైన సమాధానం: C) ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శక సూత్రాలు.

MCQ – 9

DPSPs మరియు ప్రాథమిక హక్కుల మధ్య సమతుల్యతను నొక్కి చెప్పిన ముఖ్య సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఏది?

1. Kesavananda Bharati
2. Minerva Mills
3. Maneka Gandhi
4. S.R. Bommai

సరైన సమాధానం: B) Minerva Mills

MCQ – 10

రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాల ప్రధాన లక్ష్యం ఏమిటి?

1. రాజరిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడం
2. సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణం
3. సైనిక పాలన ఏర్పాటు
4. రాష్ట్రపతి అధికారాల పెంపు

సరైన సమాధానం: B) సంక్షేమ రాజ్య నిర్మాణం

UPSC పరీక్షలకు ముఖ్యాంశాలు

• Part IV → రాష్ట్ర పాలనా ఆదేశిక సూత్రాలు
• Articles 36–51
• మూలం → Irish Constitution
• Article 39A → Free Legal Aid
• Article 40 → Village Panchayats
• Article 44 → Uniform Civil Code
• Article 48A → Environment Protection
• Minerva Mills (1980)

30 సెకన్ల రివిజన్

Part IV • Articles 36–51 • Ireland • Welfare State • Article 39A • Article 40 • Article 44 • Article 48A • Article 50 • Minerva Mills

శక్తిమాత లెర్నింగ్

Premium Multilingual Educational Ecosystem

Complete GS Course • Daily Current Affairs • Special Topics • UPSC Mains Questions & Model Answers • UPSC Prelims MCQs

UPSC • APPSC • TSPSC • State PSC • SSC • Banking • Railways • Defence • అన్ని పోటీ పరీక్షలకు

---

© 2026 Shaktimatha Learning. All Rights Reserved.